الگوی فرماندهی بحران در سیره نبوی: تحلیل راهبردی غزوات بدر، احد و خندق با تکیه بر مفاهیم قرآنی

پژوهش حاضر با هدف استخراج الگوی یکپارچه فرماندهی بحران از سیره نبوی و مبتنی بر مفاهیم قرآنی انجام شده است. این مطالعه با اتخاذ روش کیفی تحلیل مضمون (بر اساس الگوی شش گانه براون و کلارک، 2006) و از طریق مطالعه موردی تطبیقی سه غزوه سرنوشت ساز بدر، احد و خندق به عنوان نمونه های بحران های شدید نظامی-اجتماعی، به گردآوری و تحلیل داده های تاریخی از منابع دست اول (السیره النبویه ابن هشام و المغازی واقدی) و آیات قرآن کریم پرداخت. فرآیند تحلیل، منجر به استخراج پنج اصل کلیدی و به هم پیوسته گردید که هسته یک الگوی نظام مند را تشکیل می دهند: 1. تثبیت روانی-اعتقادی (ایجاد تاب آوری درونی از طریق وعده الهی و یاد خدا)؛ 2. مشورت پذیری راهبردی (به کارگیری خرد جمعی در تصمیمات سرنوشت ساز)؛ 3. تصمیم گیری چابک و انطباق پذیر (اقدام نوآورانه و سریع متناسب با شرایط متغیر)؛ 4. رهبری مشارکتی و همدلانه (همراهی عملی با افراد و تقسیم رنج)؛ و 5. عبور سازنده و درس آموزی (تحلیل پیروزی و شکست بدون سرزنش برای یادگیری سازمانی). یافته ها نشان می دهد الگوی نبوی، فراتر از یک راهبرد موقعیتی، یک نظام جامع حکمت محور است که با تلفیق منحصربه فرد «توکل (اعتماد به خدا)» و «تدبیر (برنامه ریزی انسانی)»، ابعاد معنوی، روان شناختی، اجتماعی و عملیاتی رهبری در بحران را یکپارچه می سازد. این الگو به عنوان یک چارچوب بومی و پایدار، نه تنها برای تحلیل تاریخی، بلکه به عنوان پارادایمی کاربردی برای ارتقای کارآمدی رهبری، تقویت تاب آوری سازمانی و هدایت جوامع در شرایط پیچیده، ناپایدار، مبهم و پرابهام (VUCA) معاصر راهگشاست.

کلیدواژه ها:

مدیریت بحران ، رهبری راهبردی ، سیره نبوی ، مشورت ، VUCA ، تحلیل مضمون.