بررسی تحلیل محتوای کتاب های ریاضی دوره ابتدایی از منظر پرورش تفکر خلاق

تفکر خلاق به عنوان یکی از مولفه های اساسی مهارت های قرن بیست ویکم، نقشی بنیادین در توانمندسازی دانش آموزان برای مواجهه با مسائل پیچیده، تصمیم گیری های انعطاف پذیر و تولید ایده های نوآورانه ایفا می کند. نظام های آموزشی پیشرو، پرورش این نوع تفکر را از سال های نخست تحصیل و به ویژه در قالب برنامه های درسی رسمی دنبال می کنند. در این میان، درس ریاضی به دلیل ماهیت مسئله محور، ساختارمند و در عین حال اکتشافی خود، ظرفیت بالایی برای پرورش مولفه های مختلف تفکر خلاق از جمله سیالی، انعطاف پذیری، ابتکار و بسط ایده ها دارد. با این حال، تحقق این ظرفیت مستلزم آن است که محتوای کتاب های درسی ریاضی به گونه ای طراحی و سازمان دهی شده باشد که فرصت های واقعی برای اندیشیدن خلاق، کاوش، طرح سوال و ارائه راه حل های متنوع در اختیار دانش آموزان قرار دهد.پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای کتاب های ریاضی دوره ابتدایی از منظر میزان توجه به پرورش تفکر خلاق انجام شده است. این مطالعه از نوع کاربردی و با رویکرد توصیفی–تحلیلی بوده و روش تحقیق آن تحلیل محتوای کیفی–کمی است. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه کتاب های ریاضی پایه های اول تا ششم ابتدایی در سال تحصیلی مورد بررسی بوده و نمونه گیری به صورت تمام شمار انجام شده است. به منظور گردآوری داده ها، از یک سیاهه تحلیل محتوای محقق ساخته مبتنی بر مبانی نظری تفکر خلاق و الگوهای معتبر موجود در ادبیات پژوهش استفاده شده است. این سیاهه شامل مولفه هایی نظیر طرح مسائل باز، تشویق به ارائه راه حل های چندگانه، استفاده از موقعیت های واقعی و معنادار، ایجاد فرصت برای حدس زدن و تعمیم، توجه به فعالیت های اکتشافی، تقویت تفکر واگرا و دعوت به توضیح و توجیه فرایند حل مسئله بوده است. روایی ابزار با استفاده از نظر متخصصان برنامه ریزی درسی و آموزش ریاضی و پایایی آن از طریق ضریب توافق بین کدگذاران تایید شده است.یافته های پژوهش نشان داد که اگرچه در کتاب های ریاضی دوره ابتدایی به طور کلی به برخی جنبه های تفکر خلاق توجه شده است، اما این توجه از تعادل و انسجام کافی برخوردار نیست. بیشترین فراوانی به فعالیت هایی اختصاص دارد که به حل مسائل نسبتا بسته با پاسخ مشخص می پردازند، در حالی که مولفه هایی همچون مسائل باز، فرصت های انتخاب راهبردهای متنوع، و فعالیت های مبتنی بر کاوش و اکتشاف سهم کمتری از محتوای کتاب ها را به خود اختصاص داده اند. همچنین، نتایج حاکی از آن است که با افزایش پایه تحصیلی، توجه به برخی مولفه های تفکر خلاق افزایش نسبی می یابد، اما این روند منظم و هدفمند نبوده و در برخی پایه ها ناپیوستگی مشاهده می شود. از سوی دیگر، نقش تصاویر، فعالیت های گروهی و موقعیت های زندگی واقعی در تحریک تفکر خلاق دانش آموزان کمتر از حد انتظار ارزیابی شد.در مجموع، نتایج این پژوهش نشان می دهد که کتاب های ریاضی دوره ابتدایی اگرچه از ظرفیت بالقوه بالایی برای پرورش تفکر خلاق برخوردارند، اما در وضعیت موجود نتوانسته اند به طور نظام مند و هدفمند این ظرفیت را بالفعل سازند. بر این اساس، بازنگری در محتوای کتاب های درسی با تاکید بر طراحی فعالیت های باز، مسئله محور و اکتشافی، تنوع بخشی به شیوه های حل مسئله و ایجاد فرصت برای بیان ایده های شخصی دانش آموزان ضروری به نظر می رسد. یافته های پژوهش حاضر می تواند برای برنامه ریزان درسی، مولفان کتاب های درسی، معلمان دوره ابتدایی و پژوهشگران حوزه آموزش ریاضی در جهت ارتقای کیفیت آموزش و پرورش تفکر خلاق دانش آموزان مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، کتاب های درسی ، ریاضی دوره ابتدایی ، تفکر خلاق ، آموزش ریاضی ، برنامه درسی ، مهارت های قرن بیست ویکم ، حل مسئله ، تفکر واگرا