بررسی پایداری خاکدانه در ارتباط با ویژگی های فیزیوگرافی و تراکم تاج پوشش اشکوب فوقانی در جنگل های زاگرس

سابقه و هدف: خاک از مهم ترین اجزای بوم سازگان های طبیعی است و ارتباط مستقیمی با پوشش گیاهی دارد. پایداری خاکدانه از ویژگی های فیزیکی مهم خاک محسوب می شود که نقش اساسی در افزایش نفوذپذیری و جلوگیری از فرسایش خاک دارد و برای سلامت بوم سازگان مهم است. باتوجه به تمرکز بر ویژگی های شیمیایی و زیستی در بیشتر پژوهش ها، ویژگی های فیزیکی خاک ازجمله پایداری خاکدانه، کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته اند. در این پژوهش، پایداری خاکدانه تحت تاثیر اثرات هم زمان تراکم تاج پوشش و تغییرات ارتفاع از سطح دریا و جهت دامنه بررسی شد. همچنین، ارتباط بین تغییرات پایداری خاکدانه با رطوبت و مقدار ماده آلی خاک مقایسه شد.مواد و روش ها: این پژوهش در منطقه جنگلی زاگرس (کوه شلم) در استان ایلام با در نظر گرفتن شرایط فیزیوگرافی مختلف انجام گرفت. ۶۰ نمونه خاک از عمق صفر تا ۱۵ سانتی متری خاک برداشت شد. نمونه ها از توده های با تراکم تاج پوشش متفاوت (تنک و نیمه انبوه) در دو جهت شمالی و جنوبی و در سه طبقه ارتفاع از سطح دریا (۱۷۵۰ تا ۱۸۵۰، ۱۸۵۰ تا ۱۹۵۰ و ۱۹۵۰ تا۲۰۵۰ متر) براساس طرح تصادفی سیستماتیک برداشت شدند تا اثرات متقابل تاج پوشش، جهت دامنه و ارتفاع بر ویژگی های خاک (شامل رطوبت خاک، ماده آلی و پایداری خاکدانه) بررسی شوند. تجزیه و تحلیل آماری با استفاده از تجزیه واریانس سه طرفه (Three-way ANOVA) در قالب مدل خطی عمومی (GLM) انجام شد. علاوه براین، برای بررسی همبستگی بین ویژگی های مختلف خاک مانند ماده آلی، رطوبت و پایداری خاکدانه ها از نرم افزار R و بسته های آماری مختلف استفاده شد.نتایج: یافته های پژوهش پیش رو نشان داد که جهت دامنه و تراکم تاج پوشش به طور معنی دار بر میانگین وزنی قطر خاک دانه ها، رطوبت خاک و میزان ماده آلی تاثیرگذار هستند (۰۵/۰p<). بیشینه پایداری خاک دانه ها (۶۹/۰=MWD) در دامنه های شمالی و در مناطق با تراکم تاج پوشش نیمه انبوه مشاهده شد. به طور مشابه، بیشترین رطوبت خاک (۴۶/۱۲ درصد) و ماده آلی (۳۹/۶ درصد) نیز در مناطق با تاج پوشش نیمه انبوه و در دامنه های شمالی ثبت شد که به طور معنی داری بیشتر از دامنه های جنوبی و تاج پوشش تنک بودند. علاوه براین، همبستگی مثبت و معنی داری بین رطوبت خاک، میزان ماده آلی و پایداری خاک دانه ها مشاهده شد که نشان دهنده ارتباط متقابل این عوامل در بهبود کیفیت خاک است. این همبستگی ها بیانگر آن هستند که افزایش تراکم پوشش گیاهی، درختان و درختچه ها در این منطقه جنگلی نیمه خشک سبب افزایش رطوبت خاک می شود و درنتیجه، بهبود پایداری خاک دانه ها و کاهش فرسایش خاک را به دنبال دارد. تراکم بیشتر پوشش گیاهی باعث می شود که تبخیر سطحی کاهش یابد و مقدار بیشتری از رطوبت در خاک حفظ شود. ازطرف دیگر، تجمع مواد آلی به واسطه تجزیه پوشش گیاهی به بهبود ساختار خاک و افزایش پایداری آن منجر می شود.نتیجه گیری: این پژوهش نشان می دهد که مدیریت پایدار جنگل های زاگرس، به ویژه حفظ تاج پوشش درختان و درختچه ها، نقش مهمی در جلوگیری از تخریب خاک، حفظ پایداری خاکدانه و درنتیجه، سلامت بوم سازگان در این مناطق جنگلی دارد. کاهش تراکم تاج پوشش سبب کاهش پایداری خاک دانه ها و ماده آلی خاک می شود. این فرایند به شکل افزایش فرسایش خاک نمود پیدا می کند، بنابراین اجرای راهکارهایی که بر تقویت پوشش گیاهی و افزایش پایداری خاک دانه ها تمرکز دارند، می تواند نقش مهمی در حفظ منابع طبیعی و کاهش خطر فرسایش خاک ایفا کند.

کلیدواژه ها:

بلوط ، تاج پوشش جنگل ، ویژگی های خاک ، فرسایش خاک ، ویژگی های فیزیوگرافی