رابطه زبان و هویت فرهنگی در ادبیات عرب

زبان و هویت فرهنگی از بنیادی ترین مولفه های شکل دهنده به تمدن ها و فرهنگ ها به شمار می روند و در ادبیات، این پیوند به صورت برجسته ای بازتاب می یابد. ادبیات عرب به عنوان یکی از کهن ترین و تاثیرگذارترین سنت های ادبی جهان، نقش مهمی در حفظ، بازتولید و تحول هویت فرهنگی جوامع عربی ایفا کرده است. این مقاله به بررسی رابطه متقابل زبان و هویت فرهنگی در ادبیات عرب می پردازد و نشان می دهد که زبان عربی نه تنها ابزار بیان ادبی، بلکه حامل ارزش ها، باورها، خاطره جمعی و جهان بینی فرهنگی اعراب است.پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به بررسی نقش زبان عربی در دوره های مختلف ادبی، از عصر جاهلی تا ادبیات معاصر، می پردازد. در عصر جاهلی، زبان شعر وسیله ای برای تثبیت هویت قبیله ای و انتقال ارزش هایی چون شجاعت، وفاداری و افتخار قومی بود. با ظهور اسلام، زبان عربی به عنوان زبان قرآن، بعدی فراتر از کارکرد ادبی یافت و به عنصر محوری هویت دینی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد. این تحول تاثیر عمیقی بر ساختار، مضامین و کارکردهای ادبیات عرب گذاشت.در دوره های بعد، به ویژه در عصر نهضت و ادبیات معاصر، ادیبان عرب با چالش هایی چون استعمار، مدرنیته، جهانی شدن و بحران هویت مواجه شدند. در این بستر، زبان عربی به میدان تقابل میان سنت و نوگرایی تبدیل شد و نویسندگان از طریق نوآوری های زبانی، احیای زبان کلاسیک یا بهره گیری از گویش های محلی، به بازتعریف هویت فرهنگی خود پرداختند. نتایج این پژوهش نشان می دهد که ادبیات عرب همواره بازتاب دهنده تعامل پویا میان زبان و هویت فرهنگی بوده و زبان، نقشی فعال در شکل دهی، حفظ و بازسازی هویت فرهنگی جوامع عربی ایفا کرده است.

کلیدواژه ها:

زبان عربی ، هویت فرهنگی ، ادبیات عرب ، فرهنگ عربی–اسلامی ، هویت جمعی ، گفتمان ادبی ، زبان و فرهنگ