جغرافیای شهری و نقش آن در برنامه ریزی فضایی شهرها

جغرافیای شهری به عنوان یکی از شاخه های بنیادین جغرافیای انسانی، نقش محوری در شناخت، تحلیل و تبیین ساختار فضایی شهرها و فرآیندهای حاکم بر شکل گیری و تحول آن ها ایفا می کند. شهر به مثابه پدیده ای پیچیده و پویا، محصول برهم کنش عوامل طبیعی، انسانی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است و جغرافیای شهری با رویکردی فضامحور، امکان درک عمیق این برهم کنش ها را فراهم می سازد. در این میان، برنامه ریزی فضایی شهری به عنوان ابزاری راهبردی برای هدایت توسعه شهری، به شدت وابسته به تحلیل های جغرافیای شهری است؛ چراکه هرگونه تصمیم گیری در زمینه توزیع کاربری های زمین، شبکه های ارتباطی، خدمات شهری و توسعه کالبدی، بدون شناخت دقیق الگوهای فضایی شهر، با چالش های جدی مواجه خواهد شد.هدف اصلی این مقاله، تبیین نقش و جایگاه جغرافیای شهری در فرآیند برنامه ریزی فضایی شهرها و بررسی چگونگی تاثیر مفاهیم، نظریه ها و روش های این رشته بر سیاست گذاری و مدیریت شهری است. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به منابع کتابخانه ای و اسنادی، به بررسی مفاهیمی چون ساختار فضایی شهر، سازمان فضایی فعالیت ها، توزیع جمعیت، نظام کاربری اراضی، تمرکز و پراکندگی فضایی و نابرابری های فضایی می پردازد. نتایج نشان می دهد که جغرافیای شهری، با تاکید بر تحلیل فضایی، قادر است الگوهای ناپایدار توسعه شهری، تمرکز نامتوازن خدمات و شکاف های فضایی–اجتماعی را شناسایی کرده و زمینه را برای تدوین برنامه های فضایی کارآمدتر فراهم آورد.یافته های تحقیق حاکی از آن است که استفاده از رویکردهای جغرافیای شهری در برنامه ریزی فضایی، موجب ارتقای عدالت فضایی، بهینه سازی استفاده از فضا، کاهش نابرابری های مکانی و افزایش کارایی عملکردی شهرها می شود. همچنین، این رویکرد می تواند به پیش بینی روندهای آتی رشد شهری و کنترل گسترش افقی نامتوازن شهرها کمک کند. در نهایت، مقاله بر این نکته تاکید دارد که تلفیق دانش جغرافیای شهری با برنامه ریزی فضایی، نه تنها یک ضرورت علمی، بلکه پیش شرطی اساسی برای دستیابی به توسعه پایدار شهری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان به شمار می آید.

کلیدواژه ها:

جغرافیای شهری ، برنامه ریزی فضایی ، ساختار فضایی شهر ، توسعه شهری ، کاربری اراضی ، عدالت فضایی ، برنامه ریزی شهری