بررسی تنوع و فراوانی خردزیستگاه های درختان کهنسال تیپ راش خالص در جنگل های شمال ایران (مطالعه موردی: بخش بهاربن جنگل خیرود نوشهر)

مقدمه: درختان کهنسال از مهم ترین عوامل ناهمگنی ساختاری در توده های جنگلی طبیعی هستند و نقش های بوم شناختی و زیستگاهی فراوانی در جنگل دارند.  این پژوهش تلاش دارد تنوع و زادآوری خردزیستگاه های درختان قطور و کهنسال تیپ راش خالص را در بخش بهاربن جنگل خیرود بررسی کند. مواد و روش: با استفاده از جنگل گردشی در تیپ راش خالص، ۳۰ اصله درخت کهنسال به صورت تصادفی شناسایی و بررسی شد. متغیرهایی مانند گونه درختان دارای خردزیستگاه و نوع خردزیستگاه مشاهده شده مانند حفره های دارکوب، حفره های روی تنه اصلی، حفره های روی شاخه درختان، حفره های روی گورچه درخت (بزرگ)، شکاف روی پوست، غده یا رشد اضافی روی تنه، آشیانه، ریزخاک، حفره های روی گورچه درخت (کوچک)، قارچ های تنه ای و شکاف تنه ای ثبت و فراوانی ارزش خردزیستگاهی درختان کهنسال بررسی شد.یافته ها: نتایج پژوهش نشان داد که خردزیستگاه غده روی تنه با ۱۶/۲۲ درصد مجموع ۱۵۳۰ شکل از انواع خردزیستگاه های مشاهده شده، بیشترین فراوانی و حفره روی شاخه با ۶۵/۰ درصد کمترین فراوانی را داشت. فراوانی خردزیستگاه های موجود برای گونه پلت (Acer velutinum Boiss.)، راش (Fagus orientalis Lipsky.) و توسکای ییلاقی (Alnus subcordata C.A.Mey) به ترتیب ۷۹/۵۳، ۱۲/۲۷ و ۰۸/۱۹ درصد است. بیشترین فراوانی خردزیستگاه ها برای گونه های پلت و توسکای ییلاقی مربوط به غده روی تنه به ترتیب ۱۶/۲۲ و ۹۱/۲۱ درصد بود، درحالی که در گونه راش حفره روی گورچه (بزرگ) با ۸۳/۱۷ درصد بیشترین فراوانی را داشت. کمترین فراوانی خردزیستگاه ها برای هر سه گونه پلت، توسکای ییلاقی و راش مربوط به آشیانه به ترتیب ۶۰/۰، ۰۲/۱ و ۷۲/۰ درصد بود. حفره روی شاخه نیز در گونه راش فاقد فراوانی بود. بیشترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونه پلت و در طبقه کلان با ۹ مورد و کمترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونه توسکای ییلاقی و در طبقه خیلی کلان با ۲ مورد مشاهده شد. بیشترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونه پلت و در طبقه خیلی کلان با ۱۱ مورد و کمترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونه توسکای ییلاقی و در طبقه خیلی کلان با ۲ مورد دیده شد. بررسی فراوانی درختان زیستگاهی با استفاده از آزمون آنالیز واریانس (ANOVA) در سطح احتمال ۹۹ درصد (۰۱/۰) در تیپ راش خالص نشان دهنده معنی داری در بین ۱۲ گروه بررسی شده است. نتیجه گیری: پژوهش حاضر نقش منحصربه فرد درختان کهنسال، به ویژه گونه های پلت و توسکای ییلاقی را در شکل گیری و تنوع خردزیستگاه های جنگلی نشان می دهد. این درختان به دلیل ویژگی های فیزیولوژیکی، ساختاری و ژنتیکی خاص خود مانند ضخامت پوست، تاج گسترده، پوسیدگی درون چوب و شکل گیری غده ها، میزبان مولفه های زیستگاهی متعددی هستند که برای بسیاری از موجودات از جمله گونه های ساپروکسیلیک، پرندگان و اپی فیت ها اهمیت حیاتی دارد. یافته ها همچنین نشان می دهند که تمرکز بر درختان کهنسال به جای بررسی کلی درختان دارای خردزیستگاه، می تواند نتایج متفاوتی نسبت به برخی از پژوهش های قبلی ارائه دهد. گونه پلت برجسته ترین کلان زیستگاه در این پژوهش معرفی شد که به دلیل تنوع زیاد ویژگی های زیستگاهی، قابلیت تبدیل به «کلان زیستگاه درختی» را دارد. بنابراین در برنامه های مدیریتی مانند عملیات قطع و بهره برداری باید به ارزش زیستگاهی درختان کهنسال و نقش آنها در پایداری توده های جنگلی توجه ویژه ای داشت.

کلیدواژه ها:

آشیانه ، پوسیدگی ، حفره ، شکاف ، غده