پاسخ آناتومیکی بافت چوبی شاخه بادام کوهی (Amygdalus orientalis Mill.) به چرای دام در جنگل های نیمه خشک زاگرس، ایلام

مقدمه: جنگل ها به عنوان ارزشمندترین نوع پوشش گیاهی کارکرد بسیار موثری در تعادل طبیعت و فرایندهای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی دارند. جنگل های زاگرس در طی ده ها سال به صورت های مختلف همواره با تعرض و تخریب مواجه بوده اند و این روند تخریب روز به روز گسترش می یابد. چرای بی رویه دام از مهم ترین عوامل آسیب رسان به جنگل هاست که سبب کاهش زادآوری، فشردگی خاک و کاهش تنوع زیستی و توان تولیدی جنگل ها می شود. با توجه به حضور دام به عنوان یکی از عوامل اصلی تخریب در جنگل های زاگرس، پژوهش و شناخت روابط متقابل اجزای اکوسیستم (به ویژه رابطه دام و گیاه) ابزاری مهم برای مدیریت صحیح این جنگل ها محسوب می شود. دانش آناتومی و تغییر در عناصر سلول های چوبی موضوعی مهم در درک دفاع درختان در برابر عوامل آسیب رسان محیطی است. این پژوهش با هدف بررسی تاثیر تنش چرای دام بر ویژگی های آناتومیکی چوب گونه بادام کوهی (Amygdalus orientalis Mill.) در جنگل های استان ایلام انجام گرفت. نتایج این پژوهش کمک می کند تا دانش پایه ای درباره تغییرات در ساختار چوب در سطح سلولی و نیز راهبرد سازگاری درختان علیه تنش چرای دام افزایش یابد. مواد و روش ها: در دو منطقه جنگلی اطراف شهر ایلام که به طور مستمر در معرض چرای دام ساکنان روستاهای اطراف قرار دارد، از سرشاخه های چراشده پایین و در دسترس دام و شاخه های بالاتر و چرانشده دور از دسترس دام از شش پایه درختچه بادام کوهی به طور تصادفی نمونه برداری انجام گرفت. تمام نمونه های سرشاخه چرا شده و سالم از یک طرف درخت برداشته شدند. برای بررسی ساختار سلولی، سرشاخه ها به قطعات کوچک ۵×۵ میلی متری تقسیم شدند. عملیات آزمایشگاهی وابری، تهیه مقاطع نازک میکروسکوپی و رنگ آمیزی نمونه های چوبی انجام گرفت. سپس نمونه ها با استفاده از دوربین مجهز به نرم افزار عکس برداری شدند. ویژگی های آناتومیکی چوب همچون طول فیبر، ضخامت دیواره فیبر، تعداد آوندها، قطر آوندهای بهاره، مساحت آوندهای بهاره، تعداد سلول های پارانشیم محوری، تعداد اشعه های چوبی، تعداد کریستال، تعداد تیل و پهنای دوایر سالیانه با میکروسکوپ نوری اندازه گیری شد. این اندازه گیری ها به طور منظم برای اطمینان از دقت و با تکرار زیاد انجام گرفت. نتایج: نتایج نشان دهنده تاثیر معنادار چرای دام بر بیشتر ویژگی های آناتومیکی چوب سرشاخه درخت بادام کوهی بود، به طوری که ویژگی های طول فیبر، قطر آوندهای بهاره، مساحت آوندهای بهاره، تعداد سلول های پارانشیم و اشعه چوبی کاهش یافتند. بیشترین کاهش در ویژگی های آوند و پارانشیم وجود داشت. ضخامت دیواره فیبر، تعداد آوند، تعداد تیل و کریستال افزایش نشان دادند. سری زمانی عملکرد رویشی در پنج سال اخیر حاکی از کاهش پهنای دوایر سالیانه در سرشاخه های چراشده نسبت به چرا نشده بود. پهنای دوایر سالیانه در نمونه های چوبی چرا شده حدود ۳۷ درصد کمتر از نمونه های سالم بود؛ به طوری که میانگین پهنای دوایر سالیانه در پنج سال گذشته در نمونه های چراشده ۳۵۴ میکرون و در نمونه های سالم ۵۶۸ میکرون بود نتایج نشان داد که بین بیشتر صفات آناتومیکی چوب همبستگی مثبت وجود دارد. نتیجه گیری: می توان نتیجه گرفت که تنش چرای دام در طول تشکیل چوب موجب تغییرات ساختاری و در نتیجه تغییر در فرم و معماری گیاه می شود و کاهش سلامت، عملکرد و تولید درختان را در پی خواهد داشت. این نتایج در ارائه راهکارهای کاربردی به منظور پیشگیری از اثرهای چرای دام بر درختان در جنگلکاری های اقتصادی نیز موثر خواهد بود؛ چنانکه می توان به کمک آنها تصمیم های مناسبی برای حفاظت و حمایت از جنگل ها اتخاذ کرد.

کلیدواژه ها:

تنش چرای دام ، ویژگی های سلولی چوب ، درختچه بادام ، حفاظت از جنگل ، جنگل های زاگرس