تجزیه ژنتیکی و ارزیابی تحمل به خشکی در جوامع حاصل از تلاقی گلرنگ های ایرانی و خارجی

گلرنگ (Carthamus tinctorius L.) به عنوان یکی از گیاهان دانه روغنی جایگاه ویژه ای در کشاورزی مناطق خشک دارد. با این وجود از پتانسیل ژنوتیپ های خارجی برای بهبود ژنتیکی تحمل به خشکی ارقام داخلی بسیار کم استفاده شده است. در این پژوهش، با هدف افزایش تنوع ژنتیکی و تحلیل کنترل ژنتیکی صفات مرتبط با تحمل به خشکی، از تلاقی های بین ژنوتیپ های ایرانی و خارجی در قالب یک طرح نیمه دای آلل استفاده شد. برای این منظور، ۶۴ ژنوتیپ شامل ۱۰ والد، ۴۵ جمعیت F₂ حاصل از تلاقی های دای آلل و ۹ شاهد، در دو محیط آبیاری معمولی و محدودیت آبیاری (تنش) مورد ارزیابی قرار گرفتند. بر اساس نتایج، برخی صفات نظیر محتوای نسبی آب برگ و عملکرد دانه تحت تنش خشکی کاهش معنی داری یافتند. با این حال، تنوع بیشتر در بین جمعیت های حاصل از تلاقی منجر به شناسایی نمونه هایی با پتانسیل عملکرد و شاخص تحمل و پایداری به تنش بیشتر شد. به طور ویژه پایداری چشمگیر صفت وزن هزار دانه در برخی از تلاقی ها تحت شرایط تنش نشان دهنده ظرفیت ژنتیکی مطلوب این ژنوتیپ ها برای برنامه های اصلاحی تحمل به خشکی بود. تجزیه ژنتیکی نشان داد بیشتر صفات دارای واریانس ترکیب پذیری عمومی(GCA) معنی دار بوده که بیانگر اهمیت آثار ژن های افزایشی است. برای صفاتی مانند روز تا تکمه دهی، قطر غوزه، وزن هزار دانه و عملکرد دانه، معنی دار بودن واریانس ترکیب پذیری خصوصی(SCA)، نشان دهنده نقش همزمان آثار غالبیت در توارث آن ها است که پتانسیل استفاده از هتروزیس در تولید ارقام هیبرید را نشان داد. در بسیاری از صفات، وراثت پذیری عمومی بالا مشاهده شد که حاکی از وجود تنوع ژنتیکی و امکان انتخاب موثر در نسل های ابتدایی برای آن صفات می باشد. والدین G۵۴، G۷۴ و G۴۰ با بیشترین مقدار شاخص تحمل(STI)، به عنوان والدین متحمل به خشکی شناخته شدند. مشارکت والد G۷۴ در تلاقی های با کمترین درصد کاهش عملکرد (PRI) و همچنین GCA بالا، بیانگر نقش برجسته ی آثار ژنتیکی افزایشی در شرایط تنش خشکی است. همچنین تلاقی هایی مانند ۵۴×۷۴، ۳۲×۷۴، ۷۴×۷۱، دارای مقادیر بالای STI و مقادیر پایین PRI بودند که آن ها را می توان به عنوان جمعیت های ژنتیکی مطلوب برای بهبود ژنتیکی تحمل به خشکی معرفی نمود. تلاقی ۸۶×۴۰ بهترین ترکیب از نظر اثراتSCA   شناسایی شد که به علت مشارکت دو والد با GCA بالا (G۴۰ وG۸۶ )، دارای برتری ژنتیکی در اکثر صفات بود. در نتیجه بهره گیری از خزانه والدی متنوع و تلاقی های هدفمند می تواند منجر به ایجاد تنوع بیشتر و توسعه ی ارقام متحمل و پربازده در مناطق خشک شود.

کلیدواژه ها:

Diallel ، Additive variance ، General combining ability ، Tolerance index. ، دای آلل ، واریانس افزایشی ، قابلیت ترکیب پذیری ، شاخص تحمل