تحلیل محتوای کتاب های ریاضی ابتدایی از منظر پرورش تفکر خلاق و حل مسئله

هدف پژوهش حاضر، تحلیل محتوای کتاب های درسی ریاضی دوره ابتدایی از منظر میزان توجه به مولفه های تفکر خلاق و مهارت حل مسئله است؛ مهارت هایی که امروزه به عنوان شایستگی های اساسی قرن بیست ویکم و از اهداف اصلی نظام های آموزشی پیشرو شناخته می شوند. با توجه به نقش محوری کتاب های درسی در هدایت فرآیند آموزش و یادگیری در نظام آموزشی ایران، بررسی کیفیت و جهت گیری محتوای این کتاب ها در پرورش توانایی های شناختی سطح بالا، به ویژه تفکر خلاق و حل مسئله، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای توصیفی–تحلیلی انجام شده است. جامعه پژوهش شامل کلیه کتاب های ریاضی دوره ابتدایی (پایه های اول تا ششم) چاپ شده بر اساس برنامه درسی ملی بوده و نمونه پژوهش به صورت تمام شماری انتخاب شده است. برای گردآوری داده ها، از سیاهه تحلیل محتوای محقق ساخته مبتنی بر مبانی نظری تفکر خلاق (سیالی، انعطاف پذیری، ابتکار و بسط) و مراحل حل مسئله (درک مسئله، طرح راهبرد، اجرای راهبرد و بازنگری) استفاده شد. روایی ابزار با بهره گیری از نظر متخصصان برنامه ریزی درسی و آموزش ریاضی و پایایی آن از طریق ضریب توافق بین کدگذاران تایید گردید.یافته های پژوهش نشان داد که اگرچه در کتاب های ریاضی دوره ابتدایی توجه نسبی به مهارت حل مسئله وجود دارد و بخش قابل توجهی از تمرین ها و فعالیت ها به حل مسائل استاندارد اختصاص یافته است، اما این مسائل عمدتا ساختارمند، تک پاسخی و مبتنی بر الگوریتم های از پیش تعیین شده هستند و کمتر فرصت تفکر واگرا، اکتشاف و راه حل های متنوع را برای دانش آموزان فراهم می کنند. همچنین مولفه های تفکر خلاق، به ویژه ابتکار و بسط ایده ها، از حضور کمرنگی در محتوای کتاب ها برخوردارند و تمرکز اصلی بیشتر بر مهارت های محاسباتی و تفکر همگرا است.نتایج مقایسه ای بین پایه های تحصیلی نشان داد که با افزایش پایه تحصیلی، اگرچه سطح پیچیدگی مسائل افزایش می یابد، اما این افزایش لزوما به ارتقای کیفیت تفکر خلاق و حل مسئله واقعی منجر نمی شود و همچنان رویکرد غالب، حل مسائل تکراری و مبتنی بر تمرین است. همچنین فعالیت هایی که دانش آموزان را به طرح سوال، پیش بینی، تعمیم، یا بررسی راه حل های جایگزین تشویق کند، بسیار محدود گزارش شد.در مجموع، یافته های پژوهش حاکی از آن است که کتاب های ریاضی دوره ابتدایی، علی رغم تاکید اسناد بالادستی بر پرورش تفکر خلاق، هنوز فاصله معناداری با تحقق این هدف دارند. بر این اساس، پیشنهاد می شود در بازنگری و تالیف کتاب های درسی ریاضی، توجه بیشتری به طراحی مسائل باز، فعالیت های اکتشافی، موقعیت های مسئله محور واقعی و راهبردهای آموزشی مبتنی بر یادگیری فعال صورت گیرد تا زمینه پرورش تفکر خلاق و مهارت حل مسئله در دانش آموزان به طور موثرتری فراهم شود.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، کتاب های درسی ریاضی ، دوره ابتدایی ، تفکر خلاق ، حل مسئله