تحلیل تطبیقی مفهوم «عدل الهی» در کلام امامیه و مکتب معتزله با تاکید بر مسئله قضا و قدر و اختیار انسان

هدف این پژوهش، انجام تحلیل تطبیقی مفهوم «عدل الهی» در دو مکتب کلامی امامیه و معتزله با محوریت مسئله قضا و قدر و اختیار انسان است. عدل به عنوان یکی از اصول پنج گانه معتزله و از اصول مبنایی امامیه، نقشی محوری در نظام فکری این دو جریان دارد. مسئله اصلی، تبیین نسبت میان حاکمیت الهی (قضا و قدر) و مسئولیت اخلاقی انسان (اختیار) است، به گونه ای که تصویر واحدی از عدالت خداوند ارائه دهد. یافته ها نشان می دهد که هر دو مکتب در نفی جبر و تاکید بر عدالت الهی در جزا اشتراک نظر دارند، اما در تبیین مکانیزم این جمع، راه حل های متمایزی ارائه می کنند. معتزله با محوریت بخشیدن به عقل و نظریه حسن و قبح عقلی، به سمت نظریه «تفویض» و استقلال فاعلی انسان گرایش یافته و عدل را به مثابه رعایت استحقاق های ذاتی می فهمند که تخلف از وعید الهی را ناممکن می سازد. در مقابل، امامیه با اتکای همزمان بر عقل و نقل و با ارائه نظریه «امر بین الامرین» و «کسب»، میکوشند هم توحید افعالی و هم اختیار انسان را حفظ کنند. در این نگاه، عدل با حکمت الهی پیوند خورده و مشمول رحمت و شفاعت قرار می گیرد. این تفاوت در مبانی، به نتایج متفاوتی در مسائل فرعی مانند شفاعت، تخلف ناپذیری وعید، و رابطه عدل با فضل الهی منجر می شود. در نهایت، این تحقیق نشان می دهد که اختلاف این دو مکتب، نه در اصل عدل، که در مبانی معرفت شناختی، هستی شناختی و شیوه جمع بین نصوص دینی و داده های عقلی ریشه دارد.

کلیدواژه ها:

عدل الهی ، قضا و قدر ، اختیار ، امامیه ، معتزله