طراحی و اعتبارسنجی مدل چندسطحی حفظ توجه پایدار در کلاس های پرتراکم: تلفیقی از رویکردهای عصب شناختی، روانشناسی محیطی و فناوری های آموزشی هوشمند

پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتبارسنجی مدلی چندسطحی برای حفظ توجه پایدار در کلاس های پرتراکم انجام شد. این مطالعه با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) در سه فاز به اجرا درآمد. در فاز کیفی با استفاده از روش نظریه داده بنیاد، مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۳۵ نفر از ذی نفعان (شامل ۲۰ معلم با حداقل ۱۵ سال سابقه تدریس در کلاس های پرتراکم، ۱۰ دانش آموز دوره متوسطه، و ۵ مدیر آموزشی) انجام شد. تحلیل داده ها با استفاده از کدگذاری سه سطحی استراوس و کوربین منجر به استخراج ۲۸۵ کد اولیه، ۵۶ مفهوم، ۱۷ مقوله فرعی و ۶ مقوله اصلی گردید. در فاز کمی، پرسشنامه محقق ساخته مبتنی بر یافته های کیفی بین ۴۵۰ معلم و ۶۰۰ دانش آموز در ۶ استان کشور توزیع شد. پایایی پرسشنامه با آلفای کرونباخ ۰/۹۲ و روایی آن با تحلیل عاملی اکتشافی و تاییدی تایید شد. در فاز سوم، مدل مفهومی با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم افزار AMOS ۲۴ مورد آزمون قرار گرفت. یافته ها نشان داد که مدل نهایی شامل شش مولفه اصلی است: ۱) عوامل محیطی-فیزیولوژیک (شامل تراکم فضایی، شرایط آکوستیک، نور، دما، و طراحی ارگونومیک) ۲) عوامل شناختی-عصب شناختی (شامل بار شناختی، تقسیم توجه، خستگی ذهنی، و ظرفیت حافظه کاری) ۳) عوامل هیجانی-انگیزشی (شامل تنظیم هیجان، انگیزش درونی، خودکارآمدی، و تاب آوری تحصیلی) ۴) عوامل آموزشی-پداگوژیک (شامل روش تدریس، محتوای آموزشی، تعامل معلم-دانش آموز، و ارزشیابی) ۵) عوامل فناورانه-دیجیتال (شامل فناوری های کمک آموزشی، محیط های یادگیری مجازی، و ابزارهای تعاملی) ۶) عوامل سازمانی-مدیریتی (شامل سیاست های مدرسه، حمایت سازمانی، و منابع مالی). مدل نهایی از برازش مطلوبی برخوردار بود (χ²/df=۲.۱۵, CFI=۰.۹۶, GFI=۰.۹۳, RMSEA=۰.۰۴۵). ضرایب مسیر نشان داد که عوامل محیطی-فیزیولوژیک با ضریب ۰/۴۵ بیشترین تاثیر منفی را بر توجه پایدار دارند، در حالی که عوامل هیجانی-انگیزشی با ضریب ۰/۴۱ بیشترین تاثیر مثبت را نشان می دهند. بر اساس یافته ها، «مدل پویای مدیریت توجه هوشمند» (IDAM) طراحی شد که شامل چهار لایه سخت افزاری، نرم افزاری، آموزشی و حمایتی است. کاربست آزمایشی این مدل در ۲۰ کلاس پرتراکم نشان داد که می تواند مدت زمان توجه پایدار را تا ۷۲ درصد افزایش داده و افت توجه را تا ۶۵ درصد کاهش دهد. این مدل چارچوبی جامع برای سیاست گذاری، برنامه ریزی و اجرای راهکارهای موثر در محیط های آموزشی پرتراکم ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

توجه پایدار ، کلاس پرتراکم ، روانشناسی عصب شناختی ، روانشناسی محیطی ، فناوری آموزشی هوشمند ، مدل سازی معادلات ساختاری ، نظریه داده بنیاد.