بررسی آثار تربیتی میزان بازدارندگی کیفر قصاص از منظر حقوق اسلامی

زمینه و هدف: پژوهش حاضر با عنوان « بررسی آثار تربیتی میزان بازدارندگی کیفر قصاص از منظر حقوق اسلامی» با هدف تحلیل علمی و تجربی کارکرد واقعی و ادراک شده قصاص در کاهش جرائم خشونت بار، انجام شده است. با وجود تاکید قرآن کریم بر «ولکم فی القصاص حیاه»، پرسش اساسی این است که آیا اجرای قصاص در عمل به کاهش پایدار نرخ قتل انجامیده یا کارکرد آن بیش از هر چیز نمادین و اخلاقی است. این تحقیق با رویکردی تلفیقی از فقه اسلامی، نظریات جرم شناختی و داده های آماری جهانی و ملی، به تحلیل میزان و کیفیت بازدارندگی قصاص می پردازد. روش تحقیق: روش تحقیق به صورت توصیفی–تحلیلی و ترکیبی (کمی–کیفی) است. در بخش کمی، داده های مربوط به جرائم در کشورهای دارای مجازات قصاص و فاقد آن با استفاده از آمارهای رسمی سازمان ملل متحد مورد تحلیل قرار گرفت. در بخش کیفی، داده های حاصل از مصاحبه های نیمه ساختاریافته با قضات، اساتید حقوق جزا و اولیای دم تحلیل گردید تا ابعاد اجتماعی و اخلاقی بازدارندگی بررسی شود. داده های میدانی و آماری هم زمان با مبانی فقهی و نظریات جرم شناسی مانند انتخاب عقلانی، کنترل اجتماعی و فشار ساختاری تلفیق شدند. یافته ها: نتایج آماری نشان داد که عوامل ساختاری مانند نابرابری اقتصادی (ضریب جینی)، سطح توسعه (GDP سرانه) و جمعیت جوان اثر ثابت شده ای بر نرخ جرائم دارند. در عین حال، تحلیل های کیفی بیانگر آن است که بازدارندگی قصاص نسبی و مشروط بوده و بیش از هر چیز وابسته به قطعیت و سرعت اجرای حکم، مشروعیت اجتماعی و احساس عدالت درک شده است. دیدگاه قضات عمدتا بر بعد نهادی و سرعت دادرسی، دیدگاه اساتید بر فرهنگ حقوقی، و دیدگاه اولیای دم بر آرامش و عبرت اخلاقی متمرکز بود. نتیجه گیری: قصاص در نظام اسلامی واجد بازدارندگی اخلاقی و نمادین است اما از نظر تجربی و آماری، نمی تواند به تنهایی عامل کاهش پایدار جرائم خشونت بار تلقی شود. تحقق بازدارندگی موثر، نیازمند تلفیق عدالت کیفری با عدالت اجتماعی و تقویت اعتماد عمومی نسبت به نظام قضایی است. بنابراین، کارآمدی قصاص در گرو اجرای عادلانه، شفاف و سریع، آموزش مستمر قضات، و ترویج هم زمان فرهنگ عفو و مصالحه است. این پژوهش نشان می دهد که بازدارندگی قصاص نه در شدت آن، بلکه در عدالت و قطعیت اجرای آن معنا می یابد.

کلیدواژه ها:

قصاص ، بازدارندگی کیفری ، حقوق اسلامی ، عدالت کیفری ، جرم شناسی اسلامی.