اقتصاد رفتاری و کاربرد آن در زندگی روزمره: تحلیل تصمیم گیری مصرف کننده در محیط های داده محور و هوشمند

اقتصاد رفتاری با تکیه بر یافته های روان شناسی شناختی و اجتماعی نشان می دهد تصمیم گیری انسان در زندگی روزمره الزاما محصول محاسبه عقلانی هزینه-فایده نیست، بلکه تحت تاثیر سوگیری های شناختی، هیجانات، هنجارهای اجتماعی و محدودیت های پردازش اطلاعات شکل می گیرد. هم زمان، رشد فناوری های داده محور و سامانه های هوشمند باعث شده بسیاری از انتخاب های روزمره (از خرید و مصرف رسانه تا انتخاب خدمات مالی و اشتراک های دیجیتال) در محیط هایی انجام شود که طراحی تجربه کاربر، شخصی سازی و توصیه گری الگوریتمی بر آن اثرگذار است. این مقاله با رویکرد مروری–تحلیلی، سازوکارهای اصلی اقتصاد رفتاری (مانند زیان گریزی، اثر چارچوب بندی، لنگر، ترجیح حال گرایانه و حسابداری ذهنی) را در متن تصمیم های مصرف کننده صورت بندی کرده و نشان می دهد چگونه «معماری انتخاب» در پلتفرم های دیجیتال می تواند این سازوکارها را تقویت یا تضعیف کند. فرضیه های اصلی پژوهش عبارت اند از: (۱) شخصی سازی داده محور از طریق چارچوب بندی و پیش فرض ها، احتمال انتخاب گزینه های خاص را افزایش می دهد؛ (۲) افزایش اصطکاک تصمیم گیری (مانند مراحل متعدد لغو اشتراک) بر ترجیح حال گرایانه سوار می شود و تداوم انتخاب را بالا می برد؛ (۳) اعتماد و سواد داده ای مصرف کننده نقش تعدیل گر در اثرگذاری مداخلات الگوریتمی دارد. روش کار مبتنی بر مرور منظم منابع منتخب و تحلیل مفهومی آن هاست و نتیجه اصلی، ارائه یک چارچوب یکپارچه برای توضیح تعامل میان سوگیری های رفتاری و ابزارهای داده محور در شکل دهی رفتار مصرف کننده است. یافته ها نشان می دهد بهره گیری مسئولانه از اقتصاد رفتاری می تواند به بهبود کیفیت تصمیمات روزمره کمک کند، اما بدون ملاحظات اخلاقی، خطر دستکاری انتخاب، نقض حریم خصوصی و تعمیق نابرابری اطلاعاتی افزایش می یابد.

کلیدواژه ها:

اقتصاد رفتاری ، تصمیم گیری مصرف کننده ، سوگیری شناختی ، هوش مصنوعی ، کلان داده