مدیریت حمل ونقل پایدار در شهرداری: از برنامه ریزی تا اجرا با مطالعه موردی بر اساس تجربیات کارشناسان در شهرهای ایران

توسعه شهری پایدار، محور اصلی حکمرانی در قرن بیست و یکم است و حمل ونقل به عنوان یکی از حیاتی ترین زیربناهای شهری، نقشی محوری در تحقق این پایداری ایفا می کند. این پژوهش با هدف ارائه یک چارچوب جامع برای مدیریت حمل ونقل پایدار در سطح شهرداری های ایران، فرآیند برنامه ریزی راهبردی تا مراحل اجرایی را با تکیه بر تجارب عملیاتی در کلان شهرهای منتخب مورد واکاوی قرار می دهد. ساختار حمل ونقل کنونی در بسیاری از شهرهای ایران، عمدتا بر محوریت خودروی شخصی تعریف شده است که پیامدهای نامطلوبی نظیر آلودگی شدید هوا، افزایش مصرف انرژی، تراکم ترافیکی، و نابرابری های اجتماعی-فضایی به همراه داشته است. این مقاله، ابتدا مبانی نظری پایداری حمل ونقل شامل ابعاد سه گانه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی را تشریح نموده و سپس مدل های پیشرفته برنامه ریزی راهبردی (مانند تحلیل SWOT و تکنیک های اولویت بندی چندمعیاره نظیر MPSQ) را معرفی می کند. در مرحله اجرا، چالش های نهادی، مدیریت ریسک و نقش بازیگران کلیدی مورد بررسی قرار می گیرد. دو مطالعه موردی عمیق در شهرهای مشهد (به عنوان کلان شهر نمونه با مسائل پیچیده زیست محیطی) و کانی دینار (برای تحلیل تاثیر زیرساخت های محلی و استفاده از روش های کمی همچون SPSS و GIS) ارائه شده است. تحلیل روند تاریخی شاخص های حمل ونقل در ایران (دوره ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۳) نشان دهنده یک گرایش نزولی در شاخص های پایداری است که لزوم مداخله فوری سیاستی را تایید می کند. یافته ها حاکی از آن است که موانع مالی ساختاری، ضعف در یکپارچگی سیستمی بین نهادهای مرتبط و مقاومت های فرهنگی-اجتماعی در پذیرش تغییر، بزرگترین چالش های پیش روی مدیریت شهری در این حوزه هستند. نتیجه گیری بر ضرورت بازنگری در مدل های تامین مالی، تقویت نقش حمل ونقل ریلی درون شهری و برون شهری، و استانداردسازی زیرساخت ها بر اساس معیار های بین المللی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

حمل ونقل پایدار ، برنامه ریزی شهری ، مدیریت شهری ، پایداری سه گانه ، مدل های اولویت بندی ، شهرهای ایران ، حمل ونقل عمومی