پژوهشی بر نقش مایه های گیاهی مساجد دوره آل بویه (نایین و جرجیر) از دیدگاه کهن الگویی

کارل گوستاو یونگ، روان شناس سوئیسی، کهن­الگوها را اندیشه و تصاویر ذهنی مشترک در میان فرهنگ­های مختلف می­داند که در حقیقت میراث باستانی بشریت را تشکیل می­دهند و از دیرباز در ناخودآگاه جمعی بشر برجای مانده­اند. این میراث مشترک ریشه در تجربیات معمول همه انسان­ها داشته و فارق از مفاهیمی چون مذهب، نژاد، موقعیت مکانی یا زمانی، در جنبه­های مختلفی از زندگی جلوه می­یابند. هنر از مهم ترین عرصه­های حضور کهن­الگوهاست و به زبان نمادها وجوه مختلف کهن­الگوها را نمایان می­سازد. یونگ کهن­الگوهای متعددی را معرفی می­کند که یکی از مهم ترین آن­ها مادر مثالی است. این کهن­الگو جنبه­های مختلف واقعی و مجازی دارد. صور مجازی مادر مثالی در قالب نمادهای مختلفی ظاهر می­گردد و هر کدام از این صور نیز دارای جلوه­های مثبت یا منفی هستند. گیاهان از جمله صور مادر مثالی هستند؛ بنابراین این پژوهش با رویکرد کهن­الگویی به بررسی مفهوم مادر مثالی و صور آن پرداخته است و در پی این هدف تدوین یافته است که آیا در تزئینات گیاهی به کار رفته در بناهای دوره اسلامی، مفاهیم کهن­الگویی و به­ویژه صور مادر مثالی قابل شناسایی است. بدین جهت که معماری دوره آل­بویه، کمتر شناخته شده است، این پژوهش به طور موردی به مطالعه دو مسجد مهم این دوره، نایین و جرجیر، تمرکز کرده است و در راستای هدف خود، در پی پاسخ به دو پرسش ذیل برآمده است: نقش­مایه­های گیاهی در بناهای مورد مطالعه شامل چه مواردی است و دیگر اینکه چه ارتباطی بین مفهوم کهن­الگوی مادر مثالی با نقوش گیاهی به کار رفته در این مساجد وجود دارد. این مقاله با رویکرد تاریخی و با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و داده­های این پژوهش به شیوه اسنادی گردآوری شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نقوش گیاهی به کار رفته در بناهای مورد مطالعه بیش از همه درخت زندگی، درخت تاک و انگور، انار، گل لاله، گل لوتوس و برگ کنگر را شامل می­گردد. تحلیل این نقوش از منظر کهن­الگویی نشان می­دهد که همگی آنها در ارتباط با وجوه مثبت مادر مثالی بوده و بیشتر مفاهیمی چون باروری، زایش، رشد و حاصلخیزی را منتقل می­کنند که از عمده ­ترین نمادهای مربوط به گیاهان هستند.

کلیدواژه ها:

Archetype ، Mother Archetype ، Plant Motifs ، Buyid ، Buyid’s Mosque ، کهن الگو ، مادر مثالی ، نقش مایه های گیاهی ، آل بویه ، مساجد آل بویه