بررسی و شناخت فقه پویا با نگاهی به عوامل پویایی آن و راهکارهایی در راستای تغییر در روش استنباط احکام فقهی

نظام جمهوری اسلامی ایران، نظامی مبتنی بر ولایت فقیه و مذهب جعفری است . فقه پویا، همان فقه سنتی ایران اسلامی و دین اسلام است وقتی می گوییم پویاست، یعنی علاج کننده ی مشکلات انسان و پاسخگوی حوادث واقعه است ؛ و وقتی می گوییم سنتی است ، یعنی دارای شیوه و متدی است که بر طبق آن «اجتهاد» انجام می گیرد. فقه پویا نشان از رویکردی دارد که به مقتضیات و شرایط جدید زمانی و مکانی توجه و از پایگاه معرفت و دانش های جدید به موضوعات جدید می نگرد. فقه پویا برخلاف فقه سنتی ایستا نیست و در برابر وضعیت های جدید انعطاف پذیر است. انعطاف پذیری فقه پویا به علت عبور از ظاهرگرایی و قشری گری و توجه به روح و گوهر پیام وحیانی و بازسازی آن پیام در شرایط جدید است. . این مقاله با هدف بررسی و شناخت مفهوم فقه پویا، تحلیل عوامل پویایی آن و ارائه راهکارهایی برای اصلاح و ارتقای روش استنباط احکام فقهی تدوین شده است. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و استنباطی است و با بهره گیری از مباحث اصول فقه، قواعد فقهی و شواهد فقهی اجتماعی، مولفه های پویایی فقه واکاوی می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که پویایی فقه در چارچوب اجتهاد ضابطه مند، متکی بر عواملی چون تحول موضوعات و مصادیق، نقش عرف و بنای عقلاء در فهم موضوع، کارکرد قواعد ناظر به رفع ضرر و حرج و مصلحت عمومی، توجه به ملاکات و مقاصد شریعت در حد توان اثباتی، و نیز ضرورت نگاه نظام مند به احکام در مسائل ساختاری است. بر پایه این یافته ها، مقاله راهکارهایی از جمله تقویت موضوع شناسی تخصصی و بین رشته ای، توسعه اجتهاد جمعی، شفاف سازی مراحل استنباط و تفکیک تغییر حکم از تغییر موضوع، بازتنظیم نسبت ادله اولیه و ثانویه در حل مسائل جدید، و ارزیابی پیامدهای اجتماعی حکم در چارچوب قواعد معتبر را پیشنهاد می کند. نتیجه آنکه فقه پویا نه به معنای عدول از مبانی و نصوص، بلکه به معنای ارتقای روش اجتهاد برای پاسخ گویی دقیق، منضبط و کارآمد به نیازهای زمانه است.نظام جمهوری اسلامی ایران، نظامی مبتنی بر ولایت فقیه و مذهب جعفری است . فقه پویا، همان فقه سنتی ایران اسلامی و دین اسلام است وقتی می گوییم پویاست، یعنی علاج کننده ی مشکلات انسان و پاسخگوی حوادث واقعه است ؛ و وقتی می گوییم سنتی است ، یعنی دارای شیوه و متدی است که بر طبق آن «اجتهاد» انجام می گیرد. فقه پویا نشان از رویکردی دارد که به مقتضیات و شرایط جدید زمانی و مکانی توجه و از پایگاه معرفت و دانش های جدید به موضوعات جدید می نگرد. فقه پویا برخلاف فقه سنتی ایستا نیست و در برابر وضعیت های جدید انعطاف پذیر است. انعطاف پذیری فقه پویا به علت عبور از ظاهرگرایی و قشری گری و توجه به روح و گوهر پیام وحیانی و بازسازی آن پیام در شرایط جدید است. . این مقاله با هدف بررسی و شناخت مفهوم فقه پویا، تحلیل عوامل پویایی آن و ارائه راهکارهایی برای اصلاح و ارتقای روش استنباط احکام فقهی تدوین شده است. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و استنباطی است و با بهره گیری از مباحث اصول فقه، قواعد فقهی و شواهد فقهی اجتماعی، مولفه های پویایی فقه واکاوی می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که پویایی فقه در چارچوب اجتهاد ضابطه مند، متکی بر عواملی چون تحول موضوعات و مصادیق، نقش عرف و بنای عقلاء در فهم موضوع، کارکرد قواعد ناظر به رفع ضرر و حرج و مصلحت عمومی، توجه به ملاکات و مقاصد شریعت در حد توان اثباتی، و نیز ضرورت نگاه نظام مند به احکام در مسائل ساختاری است. بر پایه این یافته ها، مقاله راهکارهایی از جمله تقویت موضوع شناسی تخصصی و بین رشته ای، توسعه اجتهاد جمعی، شفاف سازی مراحل استنباط و تفکیک تغییر حکم از تغییر موضوع، بازتنظیم نسبت ادله اولیه و ثانویه در حل مسائل جدید، و ارزیابی پیامدهای اجتماعی حکم در چارچوب قواعد معتبر را پیشنهاد می کند. نتیجه آنکه فقه پویا نه به معنای عدول از مبانی و نصوص، بلکه به معنای ارتقای روش اجتهاد برای پاسخ گویی دقیق، منضبط و کارآمد به نیازهای زمانه است.

کلیدواژه ها:

فقه پویا ، اجتهاد ، موضوع شناسی ، قواعد فقهی ، مقاصد شریعت ، عرف ، اجتهاد جمعی ، فقه نظام مند