مدیریت مالی عملیات آتش نشانی در شهرداری اراک: چالش ها و راهکارهای بهینه سازی بودجه ریزی

واحد آتش نشانی شهرداری اراک به عنوان یکی از ارکان حیاتی سیستم مدیریت بحران شهری، سالانه بار مالی قابل توجهی را بر بودجه عمومی تحمیل می کند. این بار مالی در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۱۲ میلیارد تومان رسیده است که شامل هزینه های نیروی انسانی، تجهیزات، سوخت، آموزش، نگهداری و به روزرسانی زیرساخت است. با این حال، نظام بودجه ریزی فعلی این واحد بر پایه الگوی سنتی وارداتی (Input-Based Budgeting) استوار است و فاقد حساسیت لازم نسبت به الگوهای ریسک شهری، کارایی عملیاتی و تحلیل هزینه-اثربخشی است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) و به روش مطالعه موردی، به تحلیل عمیق ساختار مالی، چالش های بودجه ریزی و نابرابری های توزیع منابع در واحد آتش نشانی شهرداری اراک طی دوره ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ پرداخته است. داده ها از طریق مصاحبه با ۱۴ خبره کلیدی، تحلیل ۴۸ سند بودجه ای و پیمایش از ۳۶ کارشناس فنی جمع آوری شده اند. یافته ها نشان می دهند که تنها ۲۳٪ از تصمیمات بودجه ریزی بر اساس تحلیل ریسک انجام شده و بیش از ۶۰٪ تجهیزات در مناطق با ریسک پایین تمرکز یافته اند، در حالی که مناطق صنعتی (مانند منطقه ۴ و ۵) با ۴۸٪ از کل حوادث، تنها به ۲۲٪ از منابع دسترسی دارند. بر این اساس، یک چارچوب بودجه ریزی مبتنی بر خطر (Risk-Based Budgeting Framework) طراحی شده است که شامل پنج مولفه کلیدی — تحلیل ریسک کمی، سیستم امتیازدهی مناطق، تخصیص پویای بودجه، صندوق اضطراری هوشمند و مشارکت بخش خصوصی — است. این چارچوب نه تنها با استانداردهای بین المللی (NFPA ۱۷۱۰، ISO ۲۲۳۴۱) و دستورالعمل های ملی (وزارت کشور، سازمان مدیریت و برنامه ریزی) همسو است، بلکه می تواند به عنوان الگویی نوین برای شهرهای صنعتی ایران عمل کند و در عین صرفه جویی ۱۵ تا ۲۰٪ در هزینه های غیرضروری، زمان پاسخ دهی به حوادث را نیز کاهش دهد.

کلیدواژه ها:

مدیریت مالی آتش نشانی ، بودجه ریزی مبتنی بر خطر ، شهرداری اراک ، تحلیل ریسک آتش سوزی ، کارایی عملیاتی ، هوش مالی شهری ، حکمرانی بحران