تاثیر هوش هیجانی و سبک های مقابله ای بر تاب آوری روان شناختی و سلامت روان آتش نشانان شاغل در شهر تهران

آتش نشانان به عنوان یکی از مهم ترین و پرخطرترین گروه های شغلی در جامعه، نقش حیاتی در حفاظت از جان و مال شهروندان دارند. این افراد نه تنها با شرایط جسمی و محیطی پرخطر مواجه هستند، بلکه مسئولیت نجات جان انسان ها و مدیریت بحران های پیش بینی ناپذیر، فشار روانی بالایی بر آنان وارد می کند. مواجهه مداوم با حوادث بحرانی، آتش سوزی های گسترده، سوانح شهری و بلایای طبیعی می تواند پیامدهای روان شناختی متعددی در سطح فردی ایجاد کند، از جمله اضطراب، افسردگی، اختلالات خواب، کاهش انگیزش، کاهش کیفیت عملکرد اجتماعی و فرسودگی شغلی. این پیامدها علاوه بر اثرات فردی، می توانند کارایی عملیاتی و تصمیم گیری در شرایط بحرانی را کاهش دهند و به طور مستقیم امنیت عمومی و ایمنی جامعه را تحت تاثیر قرار دهند. از این رو، شناسایی و تقویت عوامل روان شناختی محافظتی در میان آتش نشانان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. یکی از مهم ترین این عوامل، هوش هیجانی است که به توانایی افراد در شناسایی، درک و مدیریت هیجانات خود و دیگران اشاره دارد. تحقیقات نشان داده اند که هوش هیجانی بالا به افراد کمک می کند تا هیجانات منفی ناشی از فشار روانی را کنترل کنند، تصمیمات منطقی تری اتخاذ نمایند و در مواجهه با شرایط بحرانی سطح تاب آوری خود را حفظ کنند. هوش هیجانی بالا همچنین می تواند کیفیت تعامل با همکاران و شهروندان، مدیریت خشم و اضطراب و پیشگیری از رفتارهای هیجانی نامطلوب را بهبود بخشد. در مقابل، افرادی که هوش هیجانی پایینی دارند، در شرایط بحرانی ممکن است هیجانی تصمیم بگیرند و کنترل روانی خود را از دست بدهند، که این امر می تواند منجر به افزایش استرس، کاهش تاب آوری و اختلال سلامت روان شود. علاوه بر هوش هیجانی، سبک های مقابله ای نیز نقش مهمی در مدیریت فشار روانی و ارتقای تاب آوری دارند. سبک مقابله ای به روش ها و راهبردهایی گفته می شود که فرد هنگام مواجهه با استرس به کار می گیرد. این سبک ها می توانند شامل مقابله فعال، مقابله هیجانی یا مقابله اجتنابی باشند. افرادی که از سبک مقابله فعال استفاده می کنند، به طور هدفمند برای حل مشکلات برنامه ریزی می کنند، هیجانات منفی خود را کنترل می کنند و با فشار روانی به صورت سازنده مقابله می نمایند. در حالی که سبک مقابله اجتنابی یا هیجانی معمولا موجب افزایش فشار روانی، اضطراب، اختلال خواب و کاهش تاب آوری می شود. بررسی هم زمان هوش هیجانی و سبک های مقابله ای می تواند بینش عمیق تری درباره چگونگی مدیریت فشار شغلی و بهبود سلامت روان آتش نشانان ارائه دهد. هدف این پژوهش بررسی تاثیر هوش هیجانی و سبک های مقابله ای بر تاب آوری روان شناختی و سلامت روان آتش نشانان است و فرض بر این است که آتش نشانانی که هوش هیجانی بالاتر و سبک مقابله فعال دارند، تاب آوری و سلامت روان بالاتری تجربه خواهند کرد، در حالی که کسانی که هوش هیجانی پایین و سبک مقابله هیجانی یا اجتنابی دارند، بیشتر در معرض اختلالات روانی و فرسودگی شغلی قرار دارند. این پژوهش تلاش می کند تا نشان دهد ترکیب هوش هیجانی و سبک مقابله فعال می تواند به عنوان یک عامل محافظتی قدرتمند عمل کند و از آسیب های روانی ناشی از فشار شغلی پیشگیری نماید. این مطالعه از نوع توصیفی-همبستگی است و جامعه آماری آن شامل آتش نشانان شاغل در ایستگاه های شهری می باشد. نمونه ها با استفاده از نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند و داده ها با استفاده از پرسشنامه های استاندارد گردآوری شد: شامل EQ-i یا بار-آن برای هوش هیجانی، پرسشنامه سبک مقابله ای، مقیاس تاب آوری کانر و دیویدسون (CD-RISC) و پرسشنامه سلامت روان (GHQ-۲۸ یا DASS-۲۱). تحلیل داده ها با نرم افزار SPSS انجام شد و روابط بین متغیرها با آزمون های همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه بررسی گردید. نتایج فرضی پژوهش نشان داد که هوش هیجانی و سبک های مقابله ای رابطه مثبت و معناداری با تاب آوری روان شناختی و سلامت روان آتش نشانان دارند. تاب آوری روان شناختی بیشترین نقش را در پیش بینی سلامت روان ایفا کرد و سبک مقابله فعال توانست اثر محافظتی هوش هیجانی را تقویت کند. آتش نشانانی که هوش هیجانی پایین و سبک مقابله اجتنابی یا هیجانی داشتند، سطح بالاتری از اضطراب، افسردگی، اختلال خواب و فرسودگی شغلی را تجربه کردند. این یافته ها اهمیت برنامه های آموزشی و مداخلات روان شناختی که به ارتقای هوش هیجانی، آموزش سبک های مقابله فعال و تقویت تاب آوری روان شناختی متمرکز هستند، برجسته می کند. تقویت این مهارت ها می تواند سلامت روان آتش نشانان را بهبود بخشد، تصمیم گیری و عملکرد عملیاتی آنان را در شرایط بحرانی ارتقا دهد و به کاهش اثرات منفی فشارهای شغلی مزمن کمک کند.

کلیدواژه ها:

هوش هیجانی ، سبک مقابله ای ، تاب آوری روان شناختی ، سلامت روان ، آتش نشانان ، فرسودگی شغلی ، مدیریت استرس