بررسی و شناسایی اولیه لاین‎ های برتر گندم نان در جنوب استان فارس

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: دما مهم ‎ترین عامل تعیین‎ کننده طول دوره رشد و نمو گیاهان زراعی است ولی با افزایش دما، رشد و نمو تسریع‎ می ‎شود و طول دوره زندگی گیاه کاهش می‎ یابد که این موضوع، یکی از عوامل اصلی کاهش عملکرد در مناطق گرم است. شناسایی ژنوتیپ ‎های مناسب کشت در منطقه جنوب استان فارس از اهمیت ویژه‎ای برخوردار است. ارزیابی مجموعه لاین‎های جدید در این منطقه، دستیابی به چنین هدفی را امکان‎پذیر می‎کند. با توجه به برنامه ویژه موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر در طرح افزایش ضریب خوداتکایی گندم برای معرفی ارقام جدید، این بررسی نیز برای دستیابی به ژنوتیپ‎های پرمحصول‎تر و امیدبخش گندم نان در منطقه جنوب استان فارس انجام گرفت. مواد و روش ‎ها: به ‎منظور ارزیابی تعدادی از لاین ‎های خالص گندم نان، دو آزمایش در سال‎ های زراعی (۱۴۰۱-۱۴۰۰) و (۱۴۰۲-۱۴۰۱) در ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی داراب انجام شد. لاین‎ های مورد برررسی در این مطالعه از مراکز و ایستگاه ‎های تحقیقاتی کرج، داراب و زابل و نیز لاین ‎های دابل‎ هاپلویید حاصل از برنامه مشترک بین موسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر و شرکت فلوریماند دپره تهیه و به آزمایش اضافه شدند. آزمایش سال اول شامل ۱۵۶ لاین خالص گندم نان به ‎همراه چهار رقم شاهد منطقه (چمران ۲، مهرگان، سارنگ و برات) بود که به ‎صورت طرح آگمنت اجرا شد. از بین این لاین ‎ها در سال دوم، ۷۷ لاین برای منطقه داراب انتخاب شدند که لاین ‎های انتخابی به ‎همراه سه رقم شاهد منطقه (مهرگان، برات و سارنگ) در قالب طرح آلفا لاتیس ۱۰×۸ تصادفی با دو تکرار آزمایش شدند. در هر دو سال، گزینش لاین ‎های برتر با استفاده از شاخص فاصله ژنوتیپ ایدئوتیپ چندصفتی (MGIDI) و با استفاده از صفات مورفوفنولوژیک انجام شد. یافته ها: نتایج تجزیه واریانس صفات زراعی در آزمایش سال اول تفاوت­ های معنی ‎داری را بین بلوک ‎ها نشان ندادند (به ‎جز صفت روز تا خوشه‎ دهی). ضرایب تغییرات فنوتیپی محاسبه‎ شده نشان دادند که صفات عملکرد دانه (۱۸/۹۲ درصد)، وزن هزار دانه (۱۹/۶۸ درصد) و سرعت پرشدن دانه (۲۰/۹۱ درصد) دارای تنوع بیشتری نسبت به سایر صفات مورد مطالعه بودند. این نتیجه دلالت بر وجود تنوع مناسب بین لاین‎ های مورد بررسی دارد که می ‎توان با انتخاب مناسب، سبب بهبود عملکرد دانه شد. نقشه گرمایی صفات مختلف در لاین ‎های مورد بررسی دلالت ‎بر تایید این نتیجه دارد. میانگین عملکرد دانه در لاین‎ های انتخابی نسبت به شاهدها و مجموع لاین‎ ها افزایش یافت، به‎ طوری ‎که میانگین صفت عملکرد دانه در مجموع لاین‎ ها از ۵/۰۴ تن در هکتار به ۵/۸۶ تن در هکتار در لاین‎ های انتخابی رسید. همچنین، بیشترین و کم‎ترین عملکرد در لاین ‎های انتخابی به ‎ترتیب مربوط به لاین شماره ۱۵۵ (۷/۲ تن در هکتار) و لاین شماره ۹۲ (۵/۱۲ تن در هکتار) بودند. میانگین ­های عملکرد ژنوتیپ ‎های شاهد در برات، چمران ۲، مهرگان و سارنگ به ‎ترتیب ۵/۱۳، ۴/۷۲، ۴/۹۵ و ۵/۹۰ تن در هکتار بودند. معنی ‎دار شدن اثر لاین ‎ها در سال دوم، در صفات مختلف نشان‎ دهنده وجود تنوع مناسب و بهبود بهره ژنتیکی است. شاخص MGIDI برای شش صفت مورد مطالعه دیفرانسیل انتخاب مطلوب را نشان داد؛ همچنین در این شاخص، صفت سرعت پرشدن دانه دارای دیفرانسیل انتخاب نامطلوب ۰/۰۱- درصد بود. بیشترین و کم‎ترین مقدار درصد دیفرانسیل گزینش به ‎ترتیب مربوط به صفات روز تا خوشه‎ دهی )۵/۳۰ درصد) و سرعت پرشدن دانه (۰/۰۱ درصد) بودند. همچنین دیفرانسیل کل مطلوب مثبت و منفی به‎ ترتیب ۶/۷۳ درصد و ۱۱/۳۹- درصد بودند که نشان ‎دهنده کارایی انتخاب به ‎وسیله شاخص MGIDI بود. نتایج تجزیه عامل ‎ها نشان دادند که دو عامل اول ۷۲/۴ درصد تغییرات را توجیه نمودند .همچنین، شاخص MGIDI لاین ‎ها را در عامل اول بر اساس صفات تعداد روز تا خوشه ‎دهی، دوره پرشدن دانه و سرعت پرشدن دانه و در عامل دوم براساس صفات تعداد روز تا رسیدگی، وزن هزار دانه، عملکرد دانه و ارتفاع بوته انتخاب کرد. نتایج نمودار قوت و ضعف و عامل اول و دوم در تجزیه عاملی نشان دادند که هر دو عامل توانستند اکثر لاین‎ های برتر را براساس مقدار ایده ‎آل همه صفات درونی خود دسته‎ بندی کنند. در بین لاین ‎های انتخابی با استفاده از شاخص MGIDI، لاین‎‎ هایG۴۹ ، G۲۸،G۳۸ ،G۲۱ ، G۴۴،G۵۹ ، G۵۰، G۵۳،G۷۷ ،G۳۵ ،G۱۶ ،G۴۱  و G۷۹ جزء لاین ‎های برتر در این تحقیق بودند. نتایج همبستگی پیرسون، همبستگی معنی ‎داری بین عملکرد دانه و و وزن هزار دانه را در سطح احتمال پنج درصد نشان داد که این موضوع دلالت‎ بر انتخاب غیرمستقیم لاین ‎هایی با عملکرد بالا از طریق صفاتی مانند وزن هزار دانه دارد. نتیجه‎ گیری کلی: شاخص MGIDI به ‎طور کارآمدی قادر به شناسایی لاین ‎های برتر براساس همه صفات بود. در شجره ۱۰ لاین انتخابی، یک والد مشترک به نام OASIS وجود دارد که احتمالا توانسته است تا حدودی باعث برتری این لاین ‎ها نسبت به سایر لاین‎ های مورد آزمایش شود. با توجه به این نتایج، پیشنهاد می شود که از این لاین ها جهت بهبود برنامه اصلاحی گندم در مناطق گرم و خشک جنوب استفاده شود.

کلیدواژه ها:

Differential selection ، Grain yield ، Morphophysiological traits ، Selection index ، عملکرد دانه ، شاخص انتخاب ، دیفرانسیل انتخاب ، صفات مورفوفنولوژیک