گونه شناسی پلان مساجد شبستانی با ستون های چوبی در آذربایجان شرقی ایران و منطقه آناتولی ترکیه

قدمت مساجد ستوندار چوبی به اوایل دوره اسلامی بازمی گردد. در دوران امپراتوری سلجوقی که بیش از ۱۵۷ سال بر حوزه جغرافیایی ایران بزرگ، آسیای مرکزی، قفقاز و آناتولی تسلط داشت، فرم خاصی از مساجد چوبی شبستانی پدید آمد که بعدها به عنوان منبع الهام در معماری مذهبی این مناطق مطرح گردید. اوج شکوفایی این نوع معماری در آناتولی طی قرون ۱۳ و ۱۴ میلادی و در ایران در دوره های صفوی (قرون ۱۶ تا ۱۸ میلادی) رقم خورد. هدف پژوهش حاضر، گونه شناسی مساجد چوبی نفیس واقع در دو منطقه آذربایجان شرقی ایران و آناتولی (ترکیه) است که تحت تاثیر مساجد چوبی آسیای میانه و معماری بومی این مناطق شکل یافته اند. شاخص ترین ویژگی این مساجد، استفاده از ستونهای چوبی با سرستونهای مقرنس کاری همراه با سقفهای چوبی نقاشی شده است که از منظر فنون ساخت، مصالح، چیدمان ستونها و جهت گیری فضایی، تفاوتهای قابل توجهی میان آنها وجود دارد. با تحلیل بیش از ۵۰ نمونه مسجد از طریق مطالعات کتابخانه ای و میدانی، گونه بندی کلی بر اساس جهت گیری تیرهای اصلی شبستان به دو گروه اصلی تفکیک گردید: نخست، شبستان ستوندار چوبی با تیرهای موازی محور قبله که با استفاده از معیارهای تاکید فضایی بر قبله (نظیر حضور گنبدخانه در فراز محراب و افزایش دهانه روبروی آن)، تعداد ستونهای مقابل دیوار قبله (زوج یا فرد) و موقعیت محراب نسبت به ستونها، نوع مصالح دیوارها و وجود یا فقدان ستون آوند  به پنج ریزگونه تقسیم بندی شد. فراوانی این گونه که تحت تاثیر پلانهای باسیلیکایی کلیساهای بیزانس شکل گرفته، در آناتولی بیشتر است؛ دوم، شبستان ستوندار با تیرهای اصلی عمود بر محور قبله که بر اساس تعداد ستونهای مقابل دیوار قبله (زوج یا فرد)، جنس مصالح و وجود یا فقدان ستون آوند به پنج ریزگونه تفکیک شده و بیشتر در ایران مشاهده می شود.

کلیدواژه ها:

Hypostyle mosque ، Dome chamber ، Wooden columns ، Typology ، Iran ، Uzbakistan ، Turkey ، مساجد شبستانی ، گنبدخانه ، ستون های چوبی ، گونه شناسی ، ایران ، ترکیه