تحلیلی بر وضعیت شوری آب و خاک در مدیریت کلان برخی از محصولات باغی کشور – چالش ها و راهکارها

پایداری تولید محصولات کشاورزی در ایران با دو خطر جدی خشکسالی و شوری تهدید می­شود. امروزه، بیش از ۳۰ درصد باغات با درجات مختلفی با تنش شوری آب و خاک درگیر هستند. بیشترین میزان درگیری با تنش شوری در استان­هایی همچون کرمان (پسته، مرکبات و خرما)، یزد (پسته، انار و بادام)، سیستان و بلوچستان (خرما)، فارس (مرکبات و انار)، خراسان جنوبی (زعفران، زرشک و انجیر)، قم (انار، پسته و انگور)، خوزستان (خرما و مرکبات)، بوشهر (خرما و لیمو)، اصفهان (سیب، هلو شلیل و انار)، خراسان رضوی (انار، زعفران و زردآلو)، هرمزگان (خرما، لیموترش و انبه)، سمنان (پسته، انار و زیتون)، گلستان (زیتون و پرتقال)، آذربایجان شرقی و غربی در حاشیه دریاچه ارومیه (سیب، انگور، گلابی و زردآلو)، زنجان (زیتون)، مرکزی (انگور، گردو و بادام)، کهگیلویه و بویر احمد (لیمو)، تهران (انگور و هلو)، البرز (هلو و شلیل)، برخی از نقاط شرقی استان مازنداران (پرتقال و نارنگی) است. در مجموع، بیشترین محصولات باغی درگیر شوری شامل پسته، خرما، انار، زیتون و مرکبات می­شوند و بیشترین میزان خسارت از شوری به ترتیب در استان­هایی همچون کرمان، یزد و قم مشاهده می­شود. لذا با توجه به وضعیت فعلی و تغییرات اقلیمی پیش رو استفاده از آب و خاک شور به­منظور تولید محصولات باغی، غیرقابل اجتناب است و می­بایست از طریق راهکارهای مدیریتی، عملیات به­باغی و به نژادی با این وضعیت مقابله و برای آینده نیز چاره اندیشی نمود. ضمنا بایستی به این نکته توجه کرد که دستیابی به پایه­ها و ارقام متحمل به شوری و خشکی نیاز به زمان نسبتا طولانی (در حدود ۵ الی ۱۰ سال) دارد. پس بایستی کاملا آگاهانه برنامه­ریزی نمود تا در مواجه با تغییرات اقلیمی در آینده، عقب نماند. علاوه بر روش­های اصلاحی، روش­های مدیریتی نیز جهت مقابل با تنش شوری و کنترل آن در محصولات باغی وجود دارند که می­توان به اعمال دقیق نیاز آبشویی، کاربرد روش­ها و سامانه­های نوین آبیاری، استفاده از سامانه­های آبیاری تحت­فشار، کاربرد مالچ­های مختلف، استفاده از اصلاح کننده­های خاک، تقویت دنیای ریشه (ریزوسفر) با استفاده از مواد میکروبی، تسطیح مناسب سطح خاک، شخم سطحی پس از آبیاری، استفاده از هورمون­ها، اسید­های آمینه و ترکیبات کودی حاوی اسید سالیسیلیک، اسید آبسیزیک، اکسین، آلجینیک اسید، فسفر، پتاسیم، کلسیم، روی، مس و منگنز، اشاره کرد. با توجه به خلا موجود در مطالعات میدانی صورت گرفته، اولویت تحقیقات آینده بایستی معطوف به ارزیابی راهکارهای تلفیقی در مقیاس باغ ها و گلخانه­های تجاری و تدوین راهنما های بوم سازگار منطقه ای باشد تا در نهایت با اجرای این راهبردها، باغبانی ایران نه تنها بر چالش شوری فائق آید، بلکه به الگویی برای تولید پایدار در مناطق خشک جهان تبدیل شوند.

کلیدواژه ها:

آستانه تحمل به شوری ، محصولات باغی ، مدیریت تنش در مزرعه و گلخانه ، روش های به نژادی ، ارقام و پایه های متحمل به شوری