تحلیل فضایی نابرابری های اجتماعی-اقتصادی در شهر رشت : رویکردی چندشاخصه بر اساس داده های سرشماری و سنجش از دور

نابرابری های اجتماعی-اقتصادی یکی از چالش های بنیادین شهرنشینی معاصر است که تاثیرات عمیقی بر عدالت فضایی، کیفیت زندگی و تاب آوری شهری دارد. در شهرهای میان رده ی ایران مانند رشت، این نابرابری ها اغلب به صورت پنهان و بدون تحلیل های فضایی دقیق مورد توجه قرار نمی گیرند. این پژوهش با هدف تحلیل فضایی چندبعدی نابرابری های اجتماعی-اقتصادی در شهر رشت انجام شده است. روش تحقیق ترکیبی-کمی بوده و شامل: (۱) استخراج ۱۲ شاخص اجتماعی-اقتصادی از داده های سرشماری ۱۴۰۵ (برآورد شده بر اساس روندهای ۱۳۹۵–۱۴۰۴)، (۲) محاسبه ی شاخص های محیطی از تصاویر ماهواره ای Sentinel-۲ (۱۰ متری) در سال ۱۴۰۴، (۳) تحلیل های فضایی در محیط GIS با ابزارهای Kernel Density، Hot Spot Analysis (Getis-Ord Gi*)، و تکنیک های چندمتغیره (PCA و AHP)، و (۴) اعتبارسنجی یافته ها با پرسشنامه ی شهروندی (۳۰۰ پاسخ دهنده در ۵ منطقه). یافته ها نشان داد که سه خوشه ی نابرابری در رشت وجود دارد:(۱) خوشه ی ثروتمند مرکزی (منطقه های ۱ و ۲): با سطح بالای تحصیلات، مالکیت مسکن، دسترسی به خدمات و پوشش سبز،(۲) خوشه ی فقیر حاشیه ای جنوبی (بخش هایی از مناطق ۵ و ۶): با اشتغال غیررسمی، فاصله از مراکز خدماتی، فشردگی سکونتی و کمبود فضای سبز،(۳) خوشه ی ناهمگون غربی (منطقه ۴): که ترکیبی از گروه های درآمدی متوسط و پایین است.شاخص ترکیبی نابرابری (CI-I) که در این پژوهش طراحی شد، نشان داد که نابرابری فضایی در رشت در سطح بحرانی (۰.۴۷) قرار دارد — نزدیک به آستانه ی هشدار سازمان جهانی (۰.۵). بر این اساس، یک چارچوب سیاستی سه محوره با عنوان “E.Q.U.I.T.Y.” (Equitable-Qualified-Urban Intervention for Territorial Yield) پیشنهاد شد که در آن:• Equitable Zoning: تغییر در قوانین کاربری زمین برای توزیع عادلانه تر خدمات،• Qualified Investment: هدفمند سازی سرمایه گذاری های عمرانی بر اساس شاخص نیاز محلی،• U.I.T.Y.: ایجاد مکانیزم های مشارکتی برای نظارت شهروندی بر توزیع منابع.این مطالعه نشان می دهد که تحلیل های فضایی دقیق می توانند به عنوان ابزاری قدرتمند برای طراحی سیاست های عدالت محور در شهرهای میان رده ی ایران عمل کنند.

کلیدواژه ها:

نابرابری اجتماعی-اقتصادی ، عدالت فضایی ، تحلیل فضایی ، GIS ، سرشماری ، شهر رشت ، چارچوب E.Q.U.I.T.Y.