تحلیل چالش های رشد شهری رشت در چارچوب عدالت فضایی و پایداری اکولوژیکی طراحی مدل برنامه ریزی شهری مقاوم بر اساس اصول توسعه فشرده

رشت مرکز استان گیلان، در دهه های اخیر شاهد رشد سریع و نامتعادل شهری بوده است که منجر به پیدایش پدیده هایی چون گسترش افقی ناموزون، تخریب بوم های طبیعی، تشدید نابرابری های فضایی و کاهش انعطاف پذیری اکوسیستم های شهری شده است. این پژوهش با هدف تحلیل جغرافیایی روندهای رشد شهری رشت و طراحی یک مدل برنامه ریزی شهری مقاوم بر اساس اصول توسعه فشرده، عدالت فضایی و حفظ اکولوژی جنگلی-مرطوب انجام شده است. روش تحقیق ترکیبی (Mixed Methods) است و شامل: (۱) تحلیل سنجش از دور (RS) با استفاده از تصاویر ماهواره ای Landsat در بازه ی زمانی ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۴، (۲) تحلیل سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای شناسایی الگوهای گسترش شهری، (۳) مطالعات میدانی در ۱۲ محله ی نمونه از مناطق حاشیه ای و مرکزی، (۴) مصاحبه با ۲۰ خبره (جغرافیدانان، شهرسازان، مدیران شهرداری، فعالان محیط زیست)، و (۵) پرسشنامه ی شهروندی با ۳۵۰ پاسخ دهنده در سراسر ۵ منطقه ی شهر. یافته ها نشان داد که سه چالش ساختاری در رشد شهری رشت وجود دارد:(۱)گسترش افقی ناموزون: نرخ رشد سطح شهر ۴.۲ برابر سریع تر از رشد جمعیت است،(۲) تخریب بوم های اکولوژیکی: بیش از ۶۸۰ هکتار از زمین های کشاورزی و جنگلی جنوب و غرب شهر در ۱۵ سال گذشته به مسکن تبدیل شده اند،(۳) عدم عدالت فضایی: مناطق حاشیه ای (مانند منطقه ۴) فاقد دسترسی عادلانه به خدمات شهری (ترانزیت، فضای سبز، آموزش، سلامت) هستندبر این اساس، یک مدل برنامه ریزی سه محوره با عنوان “C.R.E.S.T.” (Compact-Resilient-Equitable-Sustainable-Transformative) پیشنهاد شد که در آن:• Compact: مهار گسترش افقی و تقویت توسعه عمودی در پهنه های شایسته،• Resilient: ایجاد کمربند اکولوژیکی محافظت شده در جنوب و غرب شهر،• Equitable: توزیع عادلانه ی خدمات بر اساس شاخص نیاز محلی،• Sustainable: یکپارچه سازی برنامه های عمرانی با نقشه ی اکولوژیکی شهر،• Transformative: ایجاد مکانیزم های مشارکتی برای تصمیم گیری محلی.این مدل در یک سناریوی شبیه سازی شده در نرم افزار UrbanSim اجرا شد و نتایج نشان داد که تا سال ۱۴۲۰ می تواند ۴۲٪ از گسترش نامطلوب را کاهش داده و دسترسی به خدمات را در مناطق محروم ۳٫۱ برابر بهبود بخشد. این مطالعه نشان می دهد که برنامه ریزی شهری پایدار در شهرهای جنگلی شمال ایران مستلزم تغییر بنیادین در فلسفه رشد از گسترش به بهبود است.

کلیدواژه ها:

جغرافیای شهری ، برنامه ریزی شهری ، رشد شهری ، عدالت فضایی ، توسعه فشرده ، شهر رشت ، مدل C.R.E.S.T.