رهبر بدون تاج؛ بررسی شخصیت کریم خان زند در چارچوب نظریات نئوفرویدی ها

این پژوهش با رویکردی میان رشته ای، به تحلیل روان شناختی شخصیت کریم خان زند بر اساس نظریات نئوفرویدی ها می پردازد. برخلاف بسیاری از پادشاهان ایرانی که سلطنت را با تاج گذاری و اقتدار مطلق تعریف می کردند، کریم خان زند عنوان «وکیل الرعایا» را برگزید؛ لقبی که نشان دهنده فروتنی، مسئولیت پذیری و رابطه ای افقی با مردم است. پرسش اصلی این تحقیق آن است که چه ساختار روانی در پس چنین انتخابی نهفته است و چگونه می توان با بهره گیری از نظریات کارن هورنای، اریش فروم، آلفرد آدلر و هری استک سالیوان، شخصیت او را علمی تر و دقیق تر تحلیل کرد. یافته ها نشان می دهد که در چارچوب نظریه هورنای، کریم خان با مدیریت اضطراب بنیادی ناشی از ناامنی کودکی، سبک «حرکت به سوی مردم» را برگزید و فاصله میان «خود واقعی» و «خود آرمانی» را کاهش داد. در نگاه فروم، او آزادی سیاسی را با مسئولیت اجتماعی پیوند زد و عشق بالغ را در قالب مراقبت، احترام و خدمت به مردم به نمایش گذاشت. در نظریه آدلر، کریم خان توانست احساس حقارت ناشی از خاستگاه فقیر و قبیله ای را به نیرویی برای برتری اخلاقی و سبک زندگی همکاری محور تبدیل کند. و در چارچوب سالیوان، روابط همدلانه و امنیت محور او با مردم، نمونه ای از شخصیت ساخته شده در بستر روابط سالم بود. نتیجه کلی این پژوهش آن است که شخصیت کریم خان زند، الگویی منحصر به فرد از رهبری در تاریخ ایران است؛ الگویی که قدرت را نه برای سلطه، بلکه برای خدمت به کار گرفت. میراث فرهنگی، عمرانی و اخلاقی او، فراتر از عمر کوتاه سلسله زندیه، در حافظه تاریخی ایران باقی مانده است. این تحلیل نشان می دهد که روان شناسی نئوفرویدی می تواند ابزاری قدرتمند برای فهم تاریخ باشد و شخصیت های تاریخی را به عنوان آینه ای از روان انسان در بستر فرهنگ و قدرت آشکار سازد.

کلیدواژه ها:

کریم خان زند ، زندیه ، تاریخ ، روانشناسی ، نئوفرویدی ها ، هورنای ، فروم ، آدلر ، سالیوان.