تدوین راهبرد سیاستهای سازگار با افزایش تابآوری ناشی از تغییر اقلیم (مطالعه موردی: کشاورزی حوضه زایندهرود)

تغییرات اقلیمی با تاثیرگذاری تدریجی و پیچیده، خسارات فزاینده ای را به بخش کشاورزی مناطق خشک و نیمه خشک ایران از جمله حوضه زاینده رود تحمیل کرده است. این پژوهش با هدف تدوین راهبرد سیاست های سازگاری به منظور افزایش تاب آوری کشاورزی در مواجهه با تغییر اقلیم این حوضه، بر اساس سند چارچوب کاهش ریسک بلایا (SFDRR)، و معیارهای تاب آوری مجمع جهانی اقتصاد (۲۰۱۳) انجام شد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر ترکیب مطالعات اسنادی، پیمایش میدانی و روش دلفی سیاستی برای اخذ اجماع خبرگان و جمع آوری داده ها انجام گرفت. نمونه گیری به صورت هدفمند و از میان اساتید دانشگاهی، کارشناسان جهاد کشاورزی و تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات کشاورزی که شناخت مناسبی از مباحث تغییر اقلیم، سیاست های سازگاری و تاب آوری داشتند، صورت پذیرفت. ابزار گردآوری داده ها شامل چهار پرسشنامه ساختاریافته (برای شناسایی نقاط قوت و ضعف، وزن دهی معیارهای تاب آوری، اولویت بندی سیاست ها و انتخاب راهبردها) و مصاحبه های نیمه ساختاریافته بود. در گام نخست، برای تعیین موقعیت راهبردی کشاورزی حوضه زاینده رود، از ماتریس های ارزیابی عوامل داخلی (IFE)، عوامل خارجی (EFE) و ماتریس موقعیت داخلی-خارجی (IE) استفاده شد. سپس به منظور اولویت بندی سیاست های سازگار با افزایش تاب آوری ناشی از تغییر اقلیم، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی(AHP)  و روش تصمیم گیری چندمعیاره  PROMETHEE بهره گرفته شد. راهبردهای مناسب نیز با استفاده از تحلیل SWOT توسعه و استخراج گردید و در نهایت، با به کارگیری ماتریس برنامه ریزی راهبردی کمی (QSPM)، جذابیت نسبی و قابلیت اجرای هر راهبرد ارزیابی و سیاست های نهایی قابل اجرا انتخاب شد. یافته ها نشان داد که کشاورزی حوضه زاینده رود با امتیاز نهایی عوامل داخلی ۲.۰۴ و عوامل خارجی ۲.۱۲ در وضعیت تدافعی (بقا) قرار دارد و تاب آوری آن به دلیل انتقال و کمبود آب، خردشدگی و فرونشست اراضی و ضعف زیرساخت های نوین، پایین است. جذاب ترین سیاست های سازگاری شناسایی شده در راهبرد تدافعی، شامل توزیع عادلانه آب (TAS=۱.۴۶)، برنامه ریزی توسعه محور منابع آب (TAS=۱.۳۸)، بهینه سازی مصرف و کاهش تلفات آب (TAS=۱.۳۵)، کنترل سطح آب های زیرزمینی (TAS=۱.۲۳)، اصلاح قوانین مرتبط با خردشدگی اراضی  (TAS=۱.۱۸)و مشارکت کشاورزان در مدیریت منابع آب  (TAS=۱.۱۶)می باشد. راهکارهای پیشنهادی این پژوهش عبارت اند از: تقویت حکمرانی یکپارچه و حوضه محور منابع آب، اجرای مدل مدیریت راهبردی مشارکتی، سرمایه گذاری در فناوری های نوین و نرم، بازنگری تدریجی در قوانین و مقررات آب و گسترش تحقیقات و تدوین راهبرد ملی. نتایج این پژوهش، راهکارهای عملی و مبتنی بر مشارکت ذی نفعان را برای سیاست گذاران جهت ارتقای پایداری و تاب آوری کشاورزی در مناطق آسیب پذیر را پیشنهاد می نماید.

کلیدواژه ها:

برنامه ریزی راهبردی ، حکمرانی مشارکتی ، راهبردهای تاب آوری کشاورزی ، سیاست گذاری سازگار