پرداخت رشوه به منظور احقاق حق (نقد دیدگاه مشهور یا رویکرد اجتماعی به فقه

چکیدهدر نقد دیدگاه مشهور فقهی که هرگونه پرداخت مالی برای احقاق حق مسلم را مصداق رشوه و حرام می داند، رویکرد اجتماعی فقه بر ضرورت توجه به بافتار ساختاری نهادهای حکومتی و شرایط اجتماعی تاکید می ورزد. این دیدگاه با تفکیک میان "رشوه برای باطل" و "پرداخت برای دفع ظلم و احقاق حق"، به دنبال بازتعریف موضوعی حکم شرعی است. در جوامعی که ساختار اداری و قضایی دچار فساد سیستماتیک است و حق داران تنها از این مجرا می توانند به حق قانونی و مشروع خود دست یابند، این اقدام نه به عنوان "رشوه" در معنای حرام شرعی، که به عنوان "هدیه" یا "حق الزحمه اجباری" برای شکستن دیوار فساد و استیفای حقوق پای مال شده قابل تحلیل است. بنابراین، رویکرد اجتماعی با حفظ اصل حرمت ذاتی رشوه، با توجه به عناصر "ضرورت"، "اجبار سیستماتیک" و "نیت احقاق حق"، حکم به جواز یا حتی وجوب این پرداخت در موارد خاص می دهد و آن را در ذیل قواعدی مانند "الاضطرار" و "دفع افسد به فاسد" مورد بررسی قرار می دهد.این تحلیل، پیامدهای مهم اجتماعی و فقهی در پی دارد؛ زیرا از یک سو با واقع نگری از شهروندان تحت فشار یک سیستم فاسد، حمایت می کند و تکلیف را از دوش فرد به سمت مسئولیت نهادهای حکومتی برای ریشه کنی فساد بازمی گرداند. از سوی دیگر، خطر نرمال سازی و تداوم فساد را نیز نادیده نمی گیرد و این جواز را مشروط به شرایط اضطراری دقیق و موقتی می داند. در نتیجه، دیدگاه اجتماعی نه تنها در صدد توجیه اخلاقی این عمل نیست، بلکه با واقع بینی، راهکاری فقهی برای حل تعارض میان "حفظ حق مسلم افراد" و "حرمت کلی رشوه" در شرایط ناکارآمدی سیستم ها ارائه می دهد. این رویکرد در نهایت، فقه را از انجماد در احکام صرفا فردی به سمت ارائه راهکارهای کارآمد در مواجهه با معضلات پیچیده اجتماعی سوق داده و بر لزوم اصلاح ساختارها به عنوان راهکار بنیادین تاکید می ورزد.

کلیدواژه ها:

رشوه ، احقاق حق ، دیدگاه مشهور ، رویکرد اجتماعی ، فقه