تاب آوری شهری در برابر سیلاب؛ مطالعه موردی شهرهای شمال ایران

سیلاب یکی از مهم ترین مخاطرات طبیعی در ایران به ویژه در شهرهای شمالی کشور محسوب می شود که به دلیل شرایط اقلیمی خاص، بارش های شدید و تمرکز جمعیتی در این مناطق، خسارات گسترده ای بر زیرساخت ها، اقتصاد محلی و زندگی شهروندان وارد می سازد. رشد سریع شهرنشینی، توسعه بی رویه کالبدی بدون توجه به ظرفیت های محیطی، ضعف در مدیریت منابع آب و نبود برنامه ریزی جامع شهری، آسیب پذیری این مناطق را در برابر سیلاب افزایش داده است. در چنین شرایطی، مفهوم تاب آوری شهری به عنوان رویکردی نوین در مدیریت بحران و توسعه پایدار مطرح می شود. تاب آوری شهری نه تنها به توانایی شهرها در مقابله با مخاطرات طبیعی اشاره دارد، بلکه بر ظرفیت آن ها در بازیابی سریع، کاهش خسارات، حفظ عملکردهای حیاتی و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان نیز تاکید می کند.هدف اصلی این پژوهش، بررسی میزان تاب آوری شهری در برابر سیلاب در شهرهای شمال ایران (رشت، ساری و گرگان) و ارائه راهکارهایی برای ارتقای آن است. برای دستیابی به این هدف، پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای، داده های هواشناسی، تحلیل های مکانی مبتنی بر GIS و مصاحبه با کارشناسان مدیریت بحران و برنامه ریزی شهری انجام شده است. جامعه مورد مطالعه شامل شهرهای منتخب شمال ایران است که به دلیل موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی، بیشترین آسیب پذیری را در برابر سیلاب دارند.یافته های پژوهش نشان می دهد که تاب آوری شهری در این شهرها با چالش های جدی مواجه است. ضعف زیرساخت های شهری، نبود سیستم های هشدار سریع، ناکارآمدی مدیریت یکپارچه بحران، کمبود مشارکت اجتماعی و ضعف در هماهنگی نهادی از مهم ترین عوامل کاهش تاب آوری محسوب می شوند. در مقابل، استفاده از فناوری های نوین مانند مدل سازی هیدرولوژیک، سامانه های پایش هوشمند، مدیریت داده های مکانی (GIS) و سیستم های هشدار سریع می تواند نقش موثری در افزایش تاب آوری ایفا کند. همچنین، تقویت سرمایه اجتماعی، آموزش شهروندان، اصلاح سیاست های شهری و توجه به عدالت فضایی از دیگر راهکارهای کلیدی برای ارتقای تاب آوری شهری در برابر سیلاب هستند.نتیجه گیری کلی پژوهش آن است که ارتقای تاب آوری شهری در برابر سیلاب نیازمند رویکردی چندبعدی است که تلفیق مدیریت علمی، فناوری های نوین، مشارکت اجتماعی و سیاست گذاری پایدار را در بر گیرد. این مقاله با ارائه چارچوبی کاربردی، می تواند به عنوان راهنمایی برای مدیران شهری، شهرداری ها و نهادهای دولتی در جهت کاهش آسیب پذیری شهرهای شمال ایران و حرکت به سوی توسعه پایدار شهری مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تاب آوری شهری ، سیلاب ، مدیریت بحران ، توسعه پایدار ، شهرهای شمال ایران ، GIS ، زیرساخت های شهری ، مشارکت اجتماعی ، فناوری های نوین