جایگاه امام علی (ع) در متون نقشبندی: مطالعه موردی فصل الخطاب و شواهد النبوه

در برخی پژوهش ­های اخیر، نقشبندیه به شکل یک طریقت سنی سلفی و به عنوان عکس ­العملی در برابر رشد سلسله­ های صوفی متشیع مانند نعمت اللهیه و کبرویه، معرفی شده است. در این طریقت بر ابوبکر به عنوان سر سلسله نقشبندیه تاکید ویژه ­ای می­ شد و دست کم یکی از طرق این سلسله به خلیفه نخست ختم می­ شد. معنای ضمنی این جابه­ جایی می­ تواند چنین باشد که جایگاه خلیفه نخست فراتر از جایگاه امام علی (ع) به عنوان خلیفه چهارم پیامبر (ص) خواهد بود. اما بررسی متون نقشبندیه خلاف این مطلب را نشان می­ دهد. برای بررسی این موضوع سوال پژوهش حاضر این است که منزلت امام علی (ع) در مقایسه با سه خلیفه نخست نزد نقشبندیه متقدم چگونه بوده است؟ پاسخ بدین سوال ما را با گرایش­های مذهبی طریقت نقشبندیه مخصوصا در دوره نخستین آن بهتر آشنا می­کند. برای پاسخ بدین سوال جایگاه امام علی (ع) در دو کتاب کهن نقشبندی­ها یعنی فصل الخطاب و شواهد النبوه مورد بررسی قرار گرفت. یافته­ های این پژوهش حاکی از آن است که نقشبندی­ ها علی­رغم توجه بسیار به خلیفه نخست، هیچ­گاه درصدد فروکاستن از جایگاه امام علی (ع) برنیامده و همچون سلسله­ های دیگر به اقتضای شرایط زمانه بر حب اهل بیت (ع) به ویژه امام علی (ع) پا می­فشردند. بنابراین در عین پذیرش اصل این موضوع که یکی از عوامل پیدایی نقشبندیه عکس­العمل در برابر رونق فرقه­ های صوفی متشیع بوده است، در مورد کم توجهی این سلسله نسبت به امام علی (ع) نمی ­توان آن را نزدیک به واقعیت تاریخی دانست. این پژوهش به روش تاریخی و رویکرد توصیفی تحلیلی انجام گرفته است.

کلیدواژه ها:

نقشبندیه ، تیموریان ، خلفای راشدین ، امام علی (ع) ، متون صوفیه