واکاوی جامعه شناختی گرایشات تجدد خواهی از مشروطه تا انقلاب اسلامی

این پژوهش به واکاوی چگونگی شکل گیری و تحول گرایشات تجددخواهی در ایران از دوران مشروطه تا انقلاب اسلامی می پردازد. با توجه به ماهیت پژوهش، این مطالعه در حوزه علوم اجتماعی قرار می گیرد و به دنبال کاربرد نتایج در جامعه هدف است. روش شناسی این تحقیق بر پایه پارادایم های برساختی و تفسیری استوار است، که به محقق اجازه می دهد تا از طریق تعامل مستقیم با داده ها و تفسیر معانی، به راه حل هایی برای مسائل پیچیده دست یابد. این رویکرد کیفی، با استفاده از استدلال استقرایی، به کشف الگوهای معنادار در داده های اجتماعی کمک می کند. پژوهش حاضر با بهره گیری از استراتژی تحلیل گفتمان انتقادی با رویکرد لاکلاو و موفه، به بررسی گرایشات تجددخواهانه شش روشنفکر برجسته ایرانی از دوران قاجار تا پهلوی می پردازد: میرزا ملکم خان، میرزا یوسف خان مستشارالدوله، جلال آل احمد، علی شریعتی، عبدالکریم سروش و محمود دولت آبادی. نمونه گیری در این پژوهش به صورت هدفمند انجام شده است تا کیفیت حضور یا غیبت مفاهیم در متن را به طور موثر تحلیل کند. واحد تحلیل، محتوای کل متن کتاب ها، سخنرانی ها و روزنامه ها در زمینه مدرنیته در ایران است. نتایج نشان می دهد که هر یک از روشنفکران، با توجه به زمینه های تاریخی و اجتماعی و باورهای دینی و فرهنگی خود، رویکردی خاص به مدرنیته داشته اند. ملکم خان با تاکید بر قانون به عنوان راه نجات ایران، تلویحا فراروایت مدرنیته غربی را می پذیرد. مستشارالدوله به دنبال بومی سازی اصول مدرنیته در چارچوب شریعت اسلام است. آل احمد مدرنیته غربی را به عنوان یک بیماری و عامل غرب زدگی معرفی می کند. شریعتی با طرح بازگشت به خویشتن اسلامی، به دنبال ارائه الگوی جایگزین برای مدرنیته غربی است. سروش با تاکید بر روشنفکری دینی، مدرنیته را پدیده ای تاریخی و فرهنگی می داند که اشکال متفاوتی به خود می گیرد. دولت آبادی در کلیدر، با به تصویر کشیدن تاثیر عناصر مدرنیته بر جامعه روستایی، مدرنیته را به عنوان یک پدیده پیچیده و چندوجهی معرفی می کند. این پژوهش نشان می دهد که گفتمان مدرنیته در ایران، گفتمانی واحد و یکپارچه نبوده و روشنفکران ایرانی با رویکردهای متفاوت خود، در شکل دهی و جهت دهی به این گفتمان نقش مهمی ایفا کرده اند. این پژوهش به واکاوی چگونگی شکل گیری و تحول گرایشات تجددخواهی در ایران از دوران مشروطه تا انقلاب اسلامی می پردازد. با توجه به ماهیت پژوهش، این مطالعه در حوزه علوم اجتماعی قرار می گیرد و به دنبال کاربرد نتایج در جامعه هدف است. روش شناسی این تحقیق بر پایه پارادایم های برساختی و تفسیری استوار است، که به محقق اجازه می دهد تا از طریق تعامل مستقیم با داده ها و تفسیر معانی، به راه حل هایی برای مسائل پیچیده دست یابد. این رویکرد کیفی، با استفاده از استدلال استقرایی، به کشف الگوهای معنادار در داده های اجتماعی کمک می کند. پژوهش حاضر با بهره گیری از استراتژی تحلیل گفتمان انتقادی با رویکرد لاکلاو و موفه، به بررسی گرایشات تجددخواهانه شش روشنفکر برجسته ایرانی از دوران قاجار تا پهلوی می پردازد: میرزا ملکم خان، میرزا یوسف خان مستشارالدوله، جلال آل احمد، علی شریعتی، عبدالکریم سروش و محمود دولت آبادی. نمونه گیری در این پژوهش به صورت هدفمند انجام شده است تا کیفیت حضور یا غیبت مفاهیم در متن را به طور موثر تحلیل کند. واحد تحلیل، محتوای کل متن کتاب ها، سخنرانی ها و روزنامه ها در زمینه مدرنیته در ایران است. نتایج نشان می دهد که هر یک از روشنفکران، با توجه به زمینه های تاریخی و اجتماعی و باورهای دینی و فرهنگی خود، رویکردی خاص به مدرنیته داشته اند. ملکم خان با تاکید بر قانون به عنوان راه نجات ایران، تلویحا فراروایت مدرنیته غربی را می پذیرد. مستشارالدوله به دنبال بومی سازی اصول مدرنیته در چارچوب شریعت اسلام است. آل احمد مدرنیته غربی را به عنوان یک بیماری و عامل غرب زدگی معرفی می کند. شریعتی با طرح بازگشت به خویشتن اسلامی، به دنبال ارائه الگوی جایگزین برای مدرنیته غربی است. سروش با تاکید بر روشنفکری دینی، مدرنیته را پدیده ای تاریخی و فرهنگی می داند که اشکال متفاوتی به خود می گیرد. دولت آبادی در کلیدر، با به تصویر کشیدن تاثیر عناصر مدرنیته بر جامعه روستایی، مدرنیته را به عنوان یک پدیده پیچیده و چندوجهی معرفی می کند. این پژوهش نشان می دهد که گفتمان مدرنیته در ایران، گفتمانی واحد و یکپارچه نبوده و روشنفکران ایرانی با رویکردهای متفاوت خود، در شکل دهی و جهت دهی به این گفتمان نقش مهمی ایفا کرده اند.

کلیدواژه ها:

تجددخواهی ، تحلیل گفتمان ، دوران مشروطه ، دوران پهلوی ، انقلاب اسلامی