مفهوم سازی گردشگری معنوی با تاکید بر انسان شناسی حکمت متعالیه

معنویت، حالتی از حالات انسانی و دستیابی به آن، یک نیاز فطری و یک ضرورت حیاتی در جامعه مضطرب و پرآشوب امروزی است. بر همین اساس، دیدگاه درباره انسان و ویژگی ها و ساحات وجودی او، بر نگرش نسبت به معنویت و راه های دستیابی به آن اثر می گذارد. در زمان معاصر، گرایش به معنویت و معنا طلبی در بسیاری از نقاط جهان رو به گسترش است و به طور مستمر حضور افراد استقبال کننده در برنامه های معنوی (مانند گردشگری معنوی) افزوده می شود. این در حالی است که تعاریف شناخته شده و مهمی که تاکنون از گردشگری معنوی در ادبیات رایج گردشگری ارائه شده، یا این گونه گردشگری را صرفا مترادف با زیارت در نظر گرفته و آن را محدود می سازند یا هرگونه معنا جویی در سفر صرف نظر از ماهیت معنا و نحوه دستیابی به آن را در زمره گردشگری معنوی طبقه بندی می نمایند و این موضوع، برنامه ریزی در این شاخه رو به گسترش گردشگری را با چالش هایی مواجه ساخته است. به منظور گره گشایی از این مسئله، در این نوشته تلاش شده تا بر اساس انسان شناسی مطرح در حکمت متعالیه[۱] که محل تلاقی فلسفه های اسلامی (فلسفه های مشایی، اشراقی و عرفانی) محسوب شده و مجموع قرآن، برهان و عرفان (وحی و عقل و شهود) مبنای آن هست، ابتدا به تعیین سه ساحت وجودی انسان (ذهنی- ادراکی، گرایش های احساسی عاطفی، ارادی- عملی) پرداخته شده و سپس با تعریفی جامع و مناسب از سلسله مراتب مضامین معنویت (ذهنی، قلبی و رفتاری) به بیان گونه های حالات و خصوصیات انسان معنوی (ذهنی- ادراکی، قلبی، رفتاری) مبادرت شود. در ادامه به طرق دستیابی به خصوصیات انسان معنوی مبتنی بر دو بعد جوانحی و جوارحی اشاره داشته و بر اساس الزامات سه گانه شناختی و ذهنی مراقبه از یک سو و روش های عملی شش گانه اجرای مراقبه از سوی دیگر، به مفهوم سازی گردشگری معنوی از طریق انطباق با مفاهیم مطرح در ادبیات گردشگری پرداخته شده است. نتیجه این انطباق درنهایت موجب تعریف مفهومی از گردشگری معنوی بر مبنای انسان شناسی حکمت متعالیه گردید و در پایان با تعمیم مبانی آرای حکمای متعالیه؛ به تعریف عملیاتی گردشگری معنوی متشکل از مولفه های گردشگری معنوی و اسباب و الزامات تحقق اهداف گردشگری معنوی اقدام گردید که در آن به تبیین مولفه هایی همچون هدف سفر معنوی، بازدید معنوی، تمرکز و تفکر گردشگر، هم سفران معنوی، الزامات قبل و پس از سفر، معنویت مقصد و جاذبه ها، معنویت زمان سفر، وسیله سفر، محل اقامت، خوراک و آشامیدنی و نهایتا تکرار سفر و یادآوری خاطرات پس از سفر معنوی و نیز آموزش و راهنمای سفر معنوی پرداخته شد. بدین ترتیب، چارچوب های «گردشگری معنوی» یا به عبارت دیگر، «دستیابی به معنویت از طریق سفر» مطرح شد تا بدین طریق، برنامه ریزی برای ابعاد مختلف این گونه گردشگری، تسهیل شود.

کلیدواژه ها:

گردشگری معنوی ، انسان شناسی ، ساحات وجودی انسان ، معنویت ، حکمت متعالیه