تحلیل فقهی و حقوقی مجازات های جایگزین حبس در نظام عدالت کیفری جمهوری اسلامی ایران

مجازات حبس از دیرباز در نظام های عدالت کیفری جهان، از جمله ایران، به عنوان یکی از مهم ترین و رایج ترین واکنش ها نسبت به ارتکاب جرم شناخته شده است. با این حال، افزایش جمعیت کیفری، آثار منفی زندان بر شخصیت مجرم، خانواده و جامعه، و ناکارآمدی نسبی این مجازات در تحقق اهداف اصلاح و بازاجتماعی کردن محکومان، موجب طرح جدی رویکردی جدید تحت عنوان مجازات های جایگزین حبس شده است. در نظام حقوقی ایران، قانون گذار در قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ و اصلاحات بعدی، گام هایی برای تحقق این رویکرد برداشته است. این مقاله با روش توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع فقهی، حقوقی و جرم شناختی، به بررسی مبانی مشروعیت مجازات های جایگزین حبس از منظر فقه اسلامی و تحلیل چالش ها و ظرفیت های آن در حقوق ایران می پردازد. یافته ها نشان می دهد که این نوع مجازات ها، علاوه بر انطباق نسبی با اصول فقهی نظیر تناسب کیفر با جرم، رعایت کرامت انسانی و اصل مصلحت، می توانند در کاهش جمعیت زندان ها، پیشگیری از تکرار جرم و تحقق عدالت ترمیمی نقش موثری ایفا کنند. با این حال، محدودیت های قانونی، ضعف در فرهنگ قضایی و کمبود زیرساخت های اجرایی از جمله موانع تحقق کامل این سیاست جنایی در کشور به شمار می آیند.

کلیدواژه ها:

مجازات جایگزین حبس ، فقه اسلامی ، عدالت کیفری ، سیاست جنایی ، کرامت انسانی ، اصلاح مجرم