هویت در اندیشه علی شریعتی؛ نقدی بر پارادوکس سنت، مدرنیته و خودآگاهی تاریخی

دکتر علی شریعتی، به عنوان یکی از پیشگامان روشنفکری دینی در ایران معاصر، مفهوم «هویت» را نه به عنوان یک مقوله ایستا و فرهنگی صرف، بلکه به مثابه بحران معرفت شناسانه و اگزیستانسیالیستی در تقابل با نیروهای استعماری، مدرنیته تقلیدی و انحطاط سنتی، بازتعریف کرد. این مقاله، با رویکردی hermeneutic و تحلیلی-انتقادی، به کاوش در پارادوکس بنیادین اندیشه شریعتی می پردازد: چگونه می توان میان اصالت های ایرانی-اسلامی (ریشه دار در روح آریایی و سامی) و الزامات عقلانیت مدرن (مبتنی بر سکولاریسم و فردگرایی) پیوندی پویا برقرار کرد، بدون آنکه به الیناسیون تاریخی یا تحجر ایدئولوژیک گرفتار شد؟ شریعتی، با بهره گیری از مفاهیم کلیدی همچون «الیناسیون فرهنگی» (ازخودبیگانگی ناشی از غرب زدگی و تحجر دینی)، «بازگشت به خویشتن» (نه رجعت گرایانه، بلکه بازآفرینی خلاقانه میراث تاریخی) و تمایز میان «فرهنگ» (روح جمعی ملی) و «تمدن» (دستاوردهای عام بشری)، هویت را فرآیندی دیالکتیکی می داند که از طریق خودآگاهی تاریخی و ایمان انقلابی (ملهم از تشیع علوی) شکل می گیرد. او بحران هویت ایرانی را در بستر ساختارهای مولد بیگانگی – از جمله ماتریالیسم دیالکتیکی، مذهب ابسورد و استعمار فرهنگی – تحلیل می کند و پیشنهاد می دهد که هویت اصیل از سنتز میان ملیت (شخصیت جمعی) و مذهب (عقیده والا) زاده شود. با این حال، نقد مقاله بر محدودیت های ایدئولوژیک شریعتی تمرکز دارد: غلبه آرمان گرایی اسلامی بر عقلانیت انتقادی، تقلیل تاریخ به دوقطبی های ساده انگارانه