کارکرد ایدئولوژیک مدارس نظامیه در پیشبرد سیاست مذهبی خواجه نظام الملک در دوره سلجوقی

در عصر سلجوقی و هم زمان با تقویت اقتدار خلافت عباسی و تثبیت نظام دیوان سالاری ایرانی، خواجه نظام الملک طوسی با تاسیس شبکه ای از مدارس موسوم به «نظامیه»، الگویی نوین از پیوند میان نهاد آموزش و قدرت سیاسی را پی ریزی کرد. نظامیه ها، هرچند در ظاهر با هدف آموزش علوم دینی و تربیت نخبگان مذهبی طراحی شده بودند، در عمل به ابزاری ایدئولوژیک در خدمت پیشبرد سیاست مذهبی دولت سلجوقی بدل گشتند. پژوهش حاضر، با رویکردی تاریخی تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای، به بررسی ساختار، محتوای آموزشی و جهت گیری های پنهان این مدارس می پردازد. یافته ها نشان می دهد که نظامیه ها با بهره گیری انحصاری از منابع عمومی و موقوفات، زمینه را برای ترویج مذهب شافعی و حذف سایر نحله های فکری به ویژه معتزله، حنابله و شیعه فراهم کردند. گزینش هدفمند اساتید اشعری مذهب، انتخاب گزینشی طلاب، و سازماندهی مناظرات رسمی در حمایت از آرای اشعری، همگی از نقش ایدئولوژیک این نهادها در نظم بخشی به عرصه دین و سیاست حکایت دارد. مدارس نظامیه نه تنها در تحول نظام آموزشی نقش آفرین بودند، بلکه در جهت دهی به هویت مذهبی دولت سلجوقی و تثبیت گفتمان رسمی اهل سنت نیز تاثیری بنیادین داشتند؛ تاثیری که در کنار تقویت ساختار دولت مرکزی، به تعمیق شکاف های مذهبی و گسترش تنش های فرقه ای در جهان اسلام نیز انجامید.

کلیدواژه ها:

خواجه نظام الملک طوسی ، مدارس نظامیه ، سیاست مذهبی ، دولت سلجوقی ، مذهب شافعی ، خلافت عباسی