مدل سازی هوشمند تاب آوری نظام های پرداخت بانکی در برابر تهدیدات سایبری با رویکرد هوش مصنوعی و تحلیل داده

چکیده این پژوهش با هدف مدل سازی اثر قابلیت های هوش مصنوعی و تحلیل داده های تراکنشی بر تاب آوری نظام های پرداخت بانکی ایران انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی–پیمایشی و کاربردی است و برای آزمون روابط میان متغیرها از مدل سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) استفاده گردید. داده های پژوهش از دو منبع گردآوری شد: (۱) پرسشنامه ۲۴ سواله طراحی شده برای کارشناسان فناوری اطلاعات، مدیران ریسک و امنیت سایبری بانک ها؛ (۲) داده های عملکردی شبکه شاپرک و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران شامل شاخص های امنیتی و کارایی تراکنش ها. نتایج تحلیل مدل نشان داد که قابلیت های هوش مصنوعی اثر مثبت و معناداری بر تاب آوری نظام پرداخت بانکی دارد (β = ۰.۵۲, p < ۰.۰۰۱) و تحلیل داده های تراکنشی نقش میانجی قابل توجهی در تقویت این رابطه ایفا می کند (β = ۰.۱۸, p = ۰.۰۰۱). همچنین، زیرساخت امنیت سایبری دارای اثر تعدیل کننده مثبت و معنادار است (β = ۰.۱۲, p = ۰.۰۳۶)، به گونه ای که بانک هایی با مراکز عملیات امنیتی (SOC) فعال و سطح بلوغ امنیتی بالاتر، از تاب آوری عملیاتی بیشتری برخوردارند. یافته ها بیانگر آن است که ترکیب راهبردی هوش مصنوعی، تحلیل داده های تراکنشی و تقویت زیرساخت های امنیت سایبری می تواند منجر به کاهش زمان بازیابی خدمات، افزایش دقت در شناسایی اختلالات و ارتقای ثبات عملکرد نظام پرداخت کشور شود. نتایج این پژوهش می تواند برای سیاست گذاران مالی، نهادهای ناظر بانکی و مدیران فناوری اطلاعات در طراحی چارچوب های نوین تاب آوری و مدیریت ریسک سایبری در نظام بانکی ایران، کاربردی و راهگشا باشد.

کلیدواژه ها:

تاب آوری نظام بانکی ، هوش مصنوعی ، تحلیل داده های تراکنشی ، امنیت سایبری ، نظام های پرداخت