کاربست هوش مصنوعی در ترویج تربیت قرآنی و اخلاقی در عصر دیجیتال: فرصتها، چالشها و الگوی پیشنهادی

شتاب فزاینده فناوریهای دیجیتال، زیستجهان انسان معاصر را دگرگون ساخته است. در این میان، هوش مصنوعی به عنوان یک فناوری عام Technology) (General-Purpose از مرزهای صنعت و خدمات فراتر رفته و عمیقا در قلمرو فرهنگ، هویت و نظامهای تربیتی نفوذ کرده است. این مقاله با هدف تبیین نظری، تحلیل فرصتهای کاربردی و واکاوی عمیق چالشهای فقهی-اخلاقی کاربست هوش مصنوعی در خدمت «تربیت قرآنی و اخلاقی» نگاشته شده است. پرسش محوری آن است که در مواجهه با این پدیده اجتنابناپذیر، نظام تربیتی اسلام چگونه میتواند با حفظ اصول و غایات خود، موضعی فعال، آیندهساز و مصونساز اتخاذ کند. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با تکیه بر منابع کتابخانهای معتبر فارسی و استنباط از مبانی اسلامی است. یافتهها در سه محور ارائه میشود: نخست، شناسایی قابلیتهای تحولآفرین هوش مصنوعی )شامل پردازش زبان طبیعی، یادگیری عمیق و هوش هیجانی مصنوعی( در حوزههای آموزش شخصیسازی شده، مشاوره اخلاقی مقدماتی و پایش فرآیند رشد معنوی. دوم، کالبدشکافی مخاطرات جدی در سطوح معرفتی )کاهش تفکر عمیق، تهدید مرجعیت علمای اصیل(، فقهی )ابهام در مسئولیتپذیری شرعی، تهدید حریم خصوصی( و فرهنگی )تهاجم نرم الگوریتمی، شکاف دیجیتالی.( سوم، طراحی الگوی اسلامی بومی پیشنهادی با محوریت «تلفیق حکیمانه» که در آن هوش مصنوعی در نقش یک «دستیار هوشمند و مکمل» تعریف میشود و همواره تحت هدایت، نظارت و تفسیر نهایی مربی انسانی عالم و مهذب قرار دارد. نتیجه نهایی تاکید بر ضرورت فوری تدوین سند راهبردی ملی، توسعه پایگاههای داده و مدلهای زبانی بومی مبتنی بر منابع اصیل اسلامی و تقویت سواد دیجیتال-دینی به عنوان سه رکن اساسی برای گذار ایمن و ثمربخش به عصر تربیت دیجیتال هوشمند است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، تربیت قرآنی ، تربیت اخلاقی ، فناوری آموزشی ، اخلاق اسلامی ، فقه کاربردی ، مشاوره هوشمند ، الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت.