بررسی و مقایسه کارکرد تلمیحات مذهبی آیینی در اشعار حکیم نزاری و ابن حسام خوسفی

تلمیح را در شعر و ادب فارسی نمی توان صرفا یک صنعت ادبی و وسیله ای برای زینت دادن به آثار برشمرد بلکه این آرایه ادبی پرکاربرد، به دلیل ظرفیت بالای انتقال مفاهیم می تواند شاهراهی در ارتباط بین داشته های ذهنی شاعر و مفاهیم آثار ادبی باشد و قوه ادراک مخاطبان در درک صحیح از منظور سراینده را در بعدی وسیع و زمانی سریع برانگیزد. کاربرد تلمیحات نقش مهمی در انتقال مفاهیم به عهده داشته و دارد و علاوه بر افزودن غنای مضمونی و محتوایی به آثار، مسیری روشن برای رسیدن به آبشخورهای مذهبی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی ادبی و حتی فردی در جهت شناسایی باورهای آنان ترسیم می نماید. به یقین حکیم نزاری قهستانی شاعر سده هفتم و مولانا محمد ابن حسام خوسفی شاعر سده نهم را می توان از شاعران سرآمد قهستان به شمار آورد که در آثارشان اشارات و تلمیحات فراوانی به ویژه در حوزه آیینی به چشم می خورد. نزاری شاعری است شیعی و اسماعیلی مذهب با جایگاه و منزلت اجتماعی شایسته که گاه در سطح بزرگان و صاحب منصبان روزگارش، جاه و مقامی پیدا کرده و همین موضوع او را اهل مراودات اجتماعی و فردی دنیادیده قرار داده است. ابن حسام نیز شاعری است شیعی با اعتقادات محکم و عمیق که بهره گیری از مفاهیم قرآنی در جهت ترویج باورهایش و نیز عشق به پیامبر و اهل بیت (ع) و بازخوانی سیره و کرامات آنان او را در جایگاهی ویژه در میان شاعران آیینی کهن نشانده است. با تکیه بر روش پژوهش توصیفی تحلیلی و براساس واکاوی علمی داده های پژوهش که به روش کتابخانه ای جمع آوری شده اند، می توان گفت در مقایسه با نزاری به دلیل باورهای راسخ ابن حسام و سبک زندگی وی، عمق بهره مندی از مفاهیم و تلمیحات آیینی و کارکرد آن در دیوان وی در بسیاری از موارد از سطح سطحی نگری گذر کرده و در کنار بهره مندی هنرمندانه شاعر از این تلمیحات، یک دستی و هماهنگی بیشتری برای توصیف شایسته ممدوحانش با رویکرد رفعت بخشیدن به آنان قابل مشاهده است.

کلیدواژه ها:

نزاری قهستانی ، ابن حسام خوسفی ، تلمیحات آیینی ، قرآن ، اهل بیت (ع)