تبیین مفهوم و ملاک مسئولیت کیفری و اختلالات عصبی در حقوق کیفری ایران

مسئولیت کیفری در حقوق کیفری ایران مبتنی بر وجود قابلیت انتساب فعل مجرمانه به مرتکب است؛ قابلیتی که بر دو عنصر بنیادی یعنی قوه ادراک و قوه اختیار استوار است. به بیان دیگر فرد زمانی مسئولیت کیفری دارد که بتواند ماهیت و نتایج رفتار خود را تشخیص داده و با اراده آزاد اقدام کند. اختلالات عصبی به عنوان یکی از مهمترین عوامل موثر بر ادراک و اراده نقش تعیین کننده ای در سلب یا کاهش مسئولیت کیفری دارند. این اختلالات می توانند در قالب بیماری های نورولوژیک، صرع، زوال عقل، اختلالات عملکردی مغز یا اختلالات تشخیص و کنترل رفتار بروز یابند و توان فرد در تشخیص حسن و قبح، اعمال پیش بینی نتایج رفتار و کنترل ارادی کنش ها را مختل کنند. از این رو، قانون مجازات اسلامی با پیش بینی نهاد «جنون» و «اختلالات روانی موثر بر اراده» تلاش کرده است میان حمایت از جامعه و رعایت عدالت فردی تعادل برقرار کند. با وجود این، چالش هایی همچون عدم شفافیت در تفکیک میان اختلالات روان پزشکی و اختلالات عصبی، فقدان ملاک های علمی دقیق برای ارزیابی سلب یا کاهش مسئولیت کیفری، اختلاف نظرهای کارشناسی و نبود سازوکارهای تخصصی یکپارچه برای ارزیابی نورولوژیک مرتکبان، موجب شده است که اجرای این مقررات در عمل با ابهاماتی همراه باشد. در نتیجه تحلیل و تبیین دقیق مبانی نظری مفهوم مسئولیت کیفری، تعیین معیارهای روشن برای تشخیص تاثیر اختلالات عصبی بر اراده و ادراک مرتکب و ارائه راهکار برای یکپارچه سازی نظرات پزشکی قانونی و رویه قضایی ضرورتی انکارناپذیر برای ارتقای دقت عدالت کیفری به شمار می رود. این پژوهش با بررسی مبانی حقوقی مسئولیت کیفری، تحلیل جایگاه اختلالات عصبی در نظام حقوق کیفری ایران و نقد رویه موجود می کوشد ملاک های معتبر برای احراز یا نفی مسئولیت کیفری را تبیین نموده و در جهت تقویت رویکرد علمی و تخصصی در دادرسی های کیفری پیشنهادهایی سازنده ارائه کند.

کلیدواژه ها:

اختلالات روانی ، مسئولیت کیفری ، قوه تمییز و اراده