اختلالات عصبی و نقش آن در مسئولیت کیفری

مسئولیت کیفری از بنیادی ترین مفاهیم حقوق جزا است که بر مبنای وجود، عقل، اراده و آگاهی مرتکب در زمان ارتکاب جرم شکل می گیرد. چنانچه یکی از این عناصر به دلیل بیماری یا اختلال در کارکرد دستگاه عصبی و روانی دچار اختلال شود، پرسش مهمی مطرح می گردد که آیا فرد در چنین وضعیتی همچنان مسئول اعمال خود است یا خیر؟ موضوع اختلالات عصبی و نقش آن در مسئولیت کیفری در پی آن است که رابطه میان بیماری های عصبی و میزان مسئولیت کیفری مرتکب را مورد تحلیل قرار دهد و مشخص سازد که حدود تاثیر این اختلالات در ارزیابی قصد و اراده مجرمانه چگونه باید تفسیر گردد. پیشرفت های گسترده در علم عصب شناسی و روان پزشکی نشان داده است که برخی از رفتارهای مجرمانه ممکن است ناشی از ناهنجاری های عصبی و کارکرد غیرعادی مغز باشند؛ از این رو مرز میان رفتار ارادی و غیرارادی در نظام عدالت کیفری به ویژه در ارزیابی عمد، قصد و اختیار، با چالش های عمیقی مواجه شده است. در نظام حقوقی ایران نیز مواد ۱۴۹ و ۱۵۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ ناظر بر این موضوع هستند و میان فقدان کامل قوه تمییز و نقصان آن تفاوت قائل شده اند. با وجود این، برداشت های قضایی از مفاهیم اختلال روانی و اختلال عصبی همچنان مبهم است و معیارهای مشخصی برای احراز تاثیر این بیماری ها بر مسئولیت کیفری ارائه نشده است. در این پژوهش تلاش شده است با تکیه بر مبانی فقهی، اصول عدالت کیفری و یافته های نوین علمی در حوزه علوم اعصاب و روان، ابعاد گوناگون اختلالات عصبی در تعیین مسئولیت کیفری مورد بررسی قرار گیرد. هدف اصلی تبیین معیارهای عینی برای تشخیص میزان تاثیر بیماری های عصبی بر اراده، قوه تمییز و قصد مجرمانه است تا از صدور آرای متعارض و ناعادلانه جلوگیری شود. روش تحقیق در این پایان نامه توصیفی - تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای و بررسی تطبیقی میان حقوق ایران، فقه اسلامی و نظام های حقوقی پیشرفته است. نتایج تحقیق نشان می دهد که اختلالات عصبی، در صورتی که به حد سلب اراده یا تشخیص برسند، موجب رفع کامل مسئولیت کیفری می شوند و در مواردی که به کاهش کارکرد عقل منجر شوند مسئولیت کیفری را به صورت نسبی کاهش می دهند. همچنین پیشنهاد شده است که نظام حقوقی ایران با بهره گیری از یافته های علوم اعصاب و ایجاد کمیسیون های تخصصی عصب پزشکی در پزشکی قانونی، نظام ارزیابی دقیق تری برای تعیین رابطه میان بیماری عصبی و رفتار کیفری تدوین نماید.

کلیدواژه ها:

مسئولیت کیفری ، اختلالات عصبی ، بیماری های روانی ، اراده ، قوه تمییز ، قانون مجازات اسلامی ، علوم اعصاب