بزه دیدگی و پیشگیری وضعی از آن؛ مبانی و بایسته ها

بزه دیدگی به عنوان یکی از اساسی ترین مفاهیم در جرم شناسی ناظر بر فرایندی است که طی آن فرد یا گروهی در معرض رفتار مجرمانه قرار می گیرد و دچار خسارت مادی یا معنوی می شود. در دهه های اخیر، گسترش رویکرد «بزه دیده محور» موجب شده است که مطالعات حقوقی و جرم شناختی بیش از پیش به علل، شرایط و زمینه های بزه دیدگی توجه کنند و نقش عوامل محیطی و موقعیتی را در احتمال قربانی شدن مورد بررسی قرار دهند. یکی از کارآمدترین رهیافت های نوین در این حوزه پیشگیری وضعی است که با تمرکز بر موقعیت جرم و کاهش فرصت های ارتکاب می کوشد از راه تغییر در محیط فیزیکی، مدیریت فضاهای عمومی و افزایش هزینه های ارتکاب جرم، احتمال بزه دیدگی را کاهش دهد. مبانی پیشگیری وضعی بر اصولی چون عقلانیت، مجرم فرصت محوری، کارکردگرایی محیطی و الگوهای رفتاری مبتنی بر تصمیم گیری استوار است. با این حال به کارگیری این سیاست ها مستلزم رعایت بایسته هایی همچون تناسب مداخله با آزادی های فردی، پرهیز از انتقال بزه دیدگی، ضرورت ارزیابی مستمر کارآمدی اقدامات و توجه به ویژگی های فرهنگی و اجتماعی هر جامعه است. پژوهش حاضر با تبیین مفهوم بزه دیدگی و بررسی ابعاد نظری و کارکردی پیشگیری وضعی تلاش می کند تا نشان دهد که ایجاد محیط های ایمن، تقویت مشارکت اجتماعی و اتخاذ سیاست های هدفمند مبتنی بر مدیریت فرصت می تواند به کاهش پایدار بزه دیدگی و ارتقای امنیت فردی و جمعی بینجامد. یافته ها بیانگر آن است که پیشگیری وضعی نه جایگزینی برای سیاست های اجتماعی و کیفری بلکه مکملی ضروری است که باید در کنار سایر رویکردها و با رعایت ملاحظات حقوق بشری در سیاست جنایی ایران تقویت شود.

کلیدواژه ها:

بزه دیدگی ، پیشگیری وضعی ، جرم