واکاوی تطبیقی ذهن آگاهی (Mindfulness) و مراقبه اسلامی؛ شباهت ها، تفاوت ها و ظرفیت های کارکردی درمانی

ذهن آگاهی (Mindfulness)، به عنوان هسته اصلی روانشناسی موج سوم، یک پارادایم درمانی-رشدی جهان شمول را معرفی کرده است. با این حال، پروتکل های رایج نظیر کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی (MBSR)، عمدتا بر رویکردی سکولار تکیه دارند که هدف آن صرفا بهزیستی روانی و کاهش رنج است. این پژوهش تطبیقی، درصدد واکاوی شکاف معنایی موجود میان این مدل غربی و سنت غنی اخلاقی اسلامی است. این مقاله با تمرکز بر مفاهیم مراقبه، محاسبه و حضور قلب نشان می دهد که این مفاهیم، فراتر از یک همتای ساده، می توانند چارچوبی برای ذهن آگاهی توحیدی فراهم آورند.تحلیل تطبیقی نشان داد که گرچه هر دو رویکرد در سطح فراشناختی و تنظیم هیجان اشتراک دارند، اما در غایت شناسی و جهت گیری از هم متمایز می شوند. هدف در مراقبه اسلامی، نه آرامش روانی، بلکه قرب الهی و رستگاری (فلاح) است و جهت گیری آن عمودی است؛ به این معنا که فرد لحظه حال را در محضر ناظر مطلق (الله) درک می کند. این حضور الهی، تنهایی وجودی درونی را پر کرده و انگیزه برای تحمل رنج و قضاوت اخلاقی سازنده (محاسبه) را تقویت می کند. این مقاله بر لزوم ارائه مداخلات روان درمانی اسلامی-فرهنگی تاکید می کند تا هم از غنای علمی روانشناسی مدرن بهره گیرد و هم نیازهای هستی شناختی مراجع مسلمان را تامین نماید.

کلیدواژه ها:

ذهن آگاهی ، مراقبه اسلامی ، محاسبه ، روانشناسی دین ، ذهن آگاهی توحیدی ، روانشناسی موج سوم ، قرب الهی