الگوی خلافت تا عهد از منظر قرآن کریم

خداوند متعال برای اولین بار در آیه ۳۰ سوره بقره به مسئله خلافت و در آیه ۱۲۴ این سوره به مسئله امامت و بحث «عهد» اشاره فرموده است. به نظر می رسد در آیات ۳۰ تا ۱۲۴ سوره بقره سیری تحولی دیده می شود؛ به این ترتیب که خداوند متعال از انسان به عنوان «خلیفه» و سپس «امام» یاد و درنهایت به واژه «عهد» اشاره می کند. این موضوع به معنای تقدم زمانی یا مکانی این دو نیست، بلکه نشان دهنده مراتب وجودی و معنوی انسان است. محقق در این پژوهش در نظر دارد با مطالعه تفاسیر قرآن کریم، نسبت به تبیین چگونگی این سیر تحول اقدام و الگوی مرتبط را ارائه کند. روش تحقیق «تحلیل زمینه ای» و نوع تحقیق کاربردی است و جامعه آماری آن آیات ۳۰ تا ۱۲۴ سوره بقره است. به منظور تجزیه وتحلیل کیفی داده ها و استخراج الگو، از نرم افزارهای اکسل و مکس کیودا استفاده شده است. اهم یافته های اصلی این پژوهش دو محور کلیدی را نشان می دهد: نخست آنکه مفاهیم «خلافت»، «امامت» و «عهد» با دقتی زبانی و مفهومی در قرآن ارائه شده اند؛ دوم آنکه مقوله «قول» به عنوان یک ابزار تحلیلی، برای تبیین فرضیه «خلافت تا عهد» از اهمیت بنیادینی برخوردار است. شواهد این اهمیت در گفت وگوهای متعددی از جمله گفت وگوی خداوند با موسی (ع)، موسی (ع)  با بنی اسرائیل، خداوند با یهودیان و فرشتگان و درنهایت، گفت وگوی خداوند با آدم (ع) نمود یافته است. نتایج پژوهش نشان دهنده ۴۲ مقوله مهم در الگوی مدنظر، ازجمله وفادار ماندن به میثاق الهی، پرهیز از ریاکاری و تفرقه افکنی در مسائل دینی، تفکر و تعقل در برابر قدرت و حکمت و معجزات الهی، اعتماد به اراده و حکمت الهی، صبر و شکرگزاری و پرهیز از کفر و نافرمانی است.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، خلافت الهی ، گفت وگوهای قرآنی ، قول ، عهد