مرز باریک میان تنبیه و تشویق در نظام آموزشی

نظام تعلیم و تربیت، متشکل از مجموعه ای از تعاملات هدفمند میان مربی و متربی است که در راستای پرورش همه جانبه شخصیت انسان طراحی شده است. فرآیند تربیت، یکی از مهم ترین ابعاد تعلیم و تربیت است که نقش مستقیم در شکل گیری شخصیت، رفتار و نگرش فرد دارد. در این میان، « تنبیه» و « تشویق» به عنوان دو رکن اساسی در فرآیند مدیریت رفتار، از دیرباز مورد توجه روان شناسان تربیتی، مربیان و اندیشمندان علوم انسانی بوده اند. تشویق به مثابه یک ابزار انگیزشی، با تاکید بر شناسایی و تقویت رفتارهای مطلوب، زمینه ساز خودباوری، افزایش انگیزه و شکل گیری عزت نفس در دانش آموزان، پیشرفت تحصیلی و رشد درونی فرد است. در مقابل، تنبیه که در صورت استفاده ناآگاهانه می تواند به ابزاری برای سرکوب رفتار و تضعیف عزت نفس بدل گردد، و پیامدهای منفی چون اضطراب، پرخاشگری یا افت تحصیلی را در پی داشته باشد. که در چارچوب تربیت عقلانی و مبتنی بر کرامت انسانی نیازمند بازتعریف و مهار است. این مقاله با رویکرد تحلیلی و تربیتی، به بررسی ابعاد مختلف تنبیه و تشویق، پیامدهای روانی و اجتماعی آن ها، و راهکارهای کارآمد برای بهره گیری از تشویق های هدفمند به جای تنبیه های آسیب زا می پردازد. هدف از نگارش این مقاله، بازنگری در شیوه های تربیتی رایج و پیشنهاد مسیرهایی برای ارتقاء سلامت روانی و رفتاری در محیط های آموزشی و خانواده است. یافته ها حاکی از آن است که در عصر تربیت تحول محور، اتکای صرف بر تنبیه، کارآمدی خود را از دست داده و نهادهای تربیتی ناگزیر از بازاندیشی در شیوه های تعامل با متربیان هستند.

کلیدواژه ها:

تربیت ، تشویق ، تنبیه ، سلامت روان ، عزت نفس