بررسی محتوای اسانس و خاصیت پاداکسایشی اکوتیپ های مختلف مرزه بختیاری (Satureja bachtiarica Bunge)

سابقه و هدف: مرزه بختیاری (Satureja bachtiarica Bunge) گیاهی از خانواده نعناع (Lamiaceae) است که حاوی ترکیب های ارزشمندی مانند تیمول، پارا-سیمین و کارواکرول می باشد. در ایران ۱۶ گونه گیاهی معطر از جنس مرزه رشد می کنند. در این مطالعه اکوتیپ های مختلف مرزه بختیاری از استان های ایلام، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی جمع آوری شدند. از آنجایی که عوامل اکولوژیکی و محیطی بر کمیت و کیفیت ترکیب های فیتوشیمیایی موجود در گیاهان معطر تاثیر دارند، ازاین رو در این پژوهش به بررسی و مقایسه ترکیب های فیتوشیمیایی و خواص پاداکسایشی اسانس مرزه بختیاری در رویشگاه های مختلف پرداخته شد. مواد و روش ها: نمونه ها در فصل گلدهی از رویشگاه های مختلف با شرایط اکولوژیکی متفاوت در استان های ایلام، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی جمع آوری شدند. برای عصاره گیری و اسانس گیری از پودر نمونه های خشک شده استفاده شد. سنجش محتوای فنول، فلاونوئید، ظرفیت آنتی اکسیدانتی کل و ظرفیت جاروب کنندگی رادیکال های DPPH عصاره ها با استفاده از روش اسپکتروفتومتری انجام شد. اسانس گیری به روش تقطیر با آب و مطالعه کمی و کیفی اسانس نیز با استفاده از کروماتوگرافی گازی (GC) و کروماتوگرافی متصل به طیف سنج جرمی (GC-MS) انجام گردید. نتایج: داده ها نشان داد که عصاره نمونه های جمع آوری شده از بانه و گیلانغرب به ترتیب دارای بیشترین و کمترین میزان محتوای فنول (۴.۶۴۸ و ۲.۰۳۴ میلی گرم اسید گالیک/ گرم ماده خشک) و فلاونوئید (۰.۱۶۴ و ۰.۰۹۰ میلی گرم کوئرستین/ گرم ماده خشک) بوده اند. همچنین بیشترین و کمترین فعالیت پاداکسایشی به ترتیب در نمونه های بانه (۴۲.۶۷ درصد) و گیلانغرب (۲۷.۰۶ درصد) مشاهده گردید. بیشترین ظرفیت جمع آوری رادیکال DPPH (درصد بازدارندگی) در نمونه های جمع آوری شده از بانه (۴۳.۱۶ درصد) و کمترین میزان ظرفیت جمع آوری رادیکال DPPH مربوط به نمونه های جمع آوری شده از گیلانغرب (۳۱.۸۷ درصد) بود. همبستگی مثبت معنی داری (۰.۹اسانس مرزه بختیاری شامل تیمول، پارا-سیمن و گاما-ترپینن بود که میزان آنها در مناطق مختلف متفاوت بود. مقایسه ترکیب های متشکله اسانس مرزه بختیاری در رویشگاه های مورد مطالعه نشان داد که در چهار رویشگاه تیمول ترکیب اصلی بوده (۲۸.۸ تا ۴۲.۷ درصد) و در رویشگاه میاندوآب، پارا-سیمن (۳۵.۲ درصد) ترکیب اصلی می باشد. نتایج همبستگی نشان داد که بین ترکیب تیمول (ترکیب اصلی اسانس) با محتوای فلاونوئید کل، ظرفیت پاداکسایشی و ظرفیت جمع آوری رادیکال DPPH همبستگی منفی و معنی داری بود، البته بین تیمول و محتوای فنول کل نیز همبستگی منفی وجود دارد ولی با این حال این همبستگی معنی دار نبود. بیشترین و کمترین میزان بازدهی اسانس در نمونه های جمع آوری شده از میاندوآب (۲.۷۵ درصد) و بانه (۰.۸۷ درصد) مشاهده شد. نتیجه گیری: مشاهدات ما نشان داد که ترکیب های اصلی اسانس مرزه بختیاری جمع آوری شده در مناطق مختلف با شرایط اکولوژیکی مختلف شامل تیمول، پارا-سیمن و گاما-ترپینن بود که میزان آنها در مناطق مختلف متفاوت بودند. به طورکلی بازدهی اسانس و میزان کمی و کیفی ترکیب های اسانس به عوامل اکولوژیکی و محیطی وابسته می باشد که می توانند روی میزان ترکیب های اسانس گیاهان تاثیر بگذارند.

کلیدواژه ها:

مرزه بختیاری ، ترکیب های فنول ، ظرفیت پاداکسایشی ، اسانس