اثر آبیاری، اسید هیومیک، پروتئین گلوتن گندم و باکتری باسیلوس روی گیاه دارویی زیره سبز (Cuminum cyminum L.)

سابقه و هدف: زیره سبز به عنوان یک گیاه دارویی و ادویه ای جایگاه ویژه ای در نظام های کشاورزی مناطق خشک و نیمه خشک جهان ازجمله ایران دارد. با وجود ظرفیت بالای زیره سبز، کشت آن با چالش های عمده ای روبرو است که می تواند تولید و بهره وری آن را محدود کند. این گیاه، اگرچه به شرایط خشکی نسبی سازگار است، اما به شدت تحت‎تاثیر تنش های محیطی به‎ویژه تنش کم آبی قرار می گیرد. شناخت دقیق پاسخ زیره سبز به تنش کم آبی و یافتن راهکارهای موثر برای بهبود تحمل آن، برای توسعه پایدار کشت این گیاه در مناطق مستعد ضروری است، بنابراین هدف از این پژوهش، بررسی اثر آبیاری و اسید هیومیک و پروتئین گلوتن گندم و باکتری باسیلوس روی گیاه دارویی زیره سبز بود.مواد و روش‎ها: آزمایش در دو سال زراعی متوالی ۱۴۰۰-۱۳۹۹ و ۱۴۰۱-۱۴۰۰ به صورت کرت‎های خرد شده در زمان در قالب طرح پایه بلوک های کامل تصادفی در مزرعه تحقیقاتی مجتمع آموزش عالی گناباد با سه تکرار اجرا شد. سه سطح آبیاری شامل آبیاری کامل (۵۰ درصد تبخیر از تشت تبخیر برحسب میلی‎متر)، کم ‎آبیاری (۷۰ درصد تبخیر از تشت تبخیر برحسب میلی‎متر) و عدم‎ آبیاری تکمیلی در کرت های اصلی و محلول‎ پاشی اسید هیومیک، پروتئین گلوتن گندم، کاربرد باکتری باسیلوس و شاهد (عدم‎ اعمال هر گونه محلول ‎پاشی) در کرت‎های فرعی قرار گرفتند. در هر دو سال زراعی، در اواخر فصل رشد، با آغاز مرحله رسیدگی دانه ها و خشک شدن اندام هوایی گیاه، از هر کرت پنج بوته به صورت تصادفی از ردیف های میانی برای اندازه گیری صفات مورد نظر انتخاب و برخی صفات مورفولوژیکی و اجزای عملکرد مانند ارتفاع بوته، تعداد ساقه فرعی در بوته، وزن برگ و ساقه، وزن و طول ریشه، وزن برگ، تعداد چتر و چترک در بوته، تعداد و وزن دانه در بوته و وزن هزار دانه اندازه‎گیری شدند. به منظور ارزیابی مواد موثره و اجزاء تشکیل دهنده اسانس، بذرها در سایه و در دمای اتاق خشک گردید. تجزیه وتحلیل داده ‎های آزمایش با استفاده از نرم‎ افزار آماری SAS Ver. ۹.۴ و مقایسه میانگین تیمارها با استفاده از آزمون چند دامنه‎ ای دانکن انجام شد.نتایج: کاربرد کلیه نهاده های بوم‎سازگار مورد مطالعه، افزایش ارتفاع بوته، تعداد ساقه فرعی و وزن برگ و ساقه در بوته در مقایسه با تیمار شاهد را موجب شدند. کاربرد باسیلوس و اسید هیومیک در شرایط کم‎آبیاری به‎ترتیب منجر به افزایش ۴۴ و ۴۹ درصدی وزن ساقه در بوته نسبت به شاهد شد. محلول‎ پاشی پروتئین گلوتن گندم در شرایط عدم ‎آبیاری تکمیلی تعداد چتر در بوته را ۴۱ درصد نسبت به تیمار شاهد افزایش داد. وزن بذر در بوته در شرایط کم ‎آبیاری تحت تاثیر منابع تغذیه ای باسیلوس و اسید هیومیک به ‎ترتیب ۴۹ و ۵۲ درصد نسبت به تیمار شاهد افزایش یافت. بیشترین مقدار ترکیب گاما-ترپینن-۷-آل (۳۵.۲۱ درصد) در شرایط محلول پاشی اسید هیومیک به دست آمد و کاربرد پروتئین در شرایط آبیاری کامل مقدار پارا-سیمن را ۲۸ درصد نسبت به کاربرد این کود در شرایط عدم آبیاری تکمیلی افزایش داد.نتیجه ‎گیری: به‎طورکلی با توجه به یافته های این پژوهش، چنانچه امکان آبیاری کامل در مزرعه زیره سبز وجود داشته باشد، می توان به بالاترین عملکرد کمی و کیفی گیاه دست یافت و اگر به هر دلیلی شرایط برای آبیاری کامل مزرعه فراهم نبود، حداقل انجام رژیم کم آبیاری در مقایسه با آبیاری دیم توصیه می شود. نتایج نشان داد که کاربرد نهاده های بوم ‎سازگار در شرایط تنش خشکی در کاهش خسارت های ناشی از تنش خشکی موثر بود.

کلیدواژه ها:

اجزای اسانس ، تنش خشکی ، ریزوباکتر محرک رشد ، اسید آلی ، عدم‎ آبیاری تکمیلی