ترکیب های فرار در اسانس و عرق استخراج شده از گیاهان Eryngium billardieri F. Delarche. وEryngium caucasicum Trautv. بومی ایران (مطالعه مقایسه ای)

سابقه و هدف: بوقناق یا زول (E. billardieri) و چوچاق (E. caucasicum) دو گونه بسیار مهم از ۱۱ گونه شناخته شده از جنس Eryngium در ایران هستند. از گیاهان این جنس در تولید عرق بوقناق استفاده می شود. ادعا می شود که این عرق باعث کاهش سطح گلوکز خون می گردد. گونه های این جنس محتوای اسانس بالایی ندارند اما گستره وسیعی از ترکیبات در اسانس آنها گزارش شده است. هدف از انجام این مطالعه که در راستای مطالعات قبلی می باشد، بررسی ترکیب های فرار محلول و نامحلول این دو گونه در آب می باشد. در فرایند عرق گیری از این گیاهان که به عرق بوقناق شهرت دارد ترکیب های فرار نیز وارد آب می گردد، بنابراین شناسایی ترکیب های فرار محلول و نامحلول در آب برای گونه های این جنس اهمیت دارد. مواد و روش ها: در این مطالعه گیاه بوقناق یا زول از سه رویشگاه گنجنامه (GN) (استان همدان)، سد لار (DL) (دماوند، استان تهران) و رازقان (RZ) (استان مرکزی) و چوچاق از پارک ملی بوجاق (BO) (استان گیلان) و روستای ابر (RA) (استان سمنان) به ترتیب با ارتفاع ۲۸۰۰، ۲۴۵۰، ۱۷۵۰، ۱۱- و ۲۰۵۶ متر از سطح دریا جمع آوری گردید. نمونه های گیاهی سایه خشک شده، توسط دستگاه کلونجر به روش تقطیر با آب اسانس گیری شد. درصد اسانس به صورت وزنی/وزنی محاسبه گردید. بعد از اتمام اسانس گیری و جمع آوری نمونه های اسانس، ۱۰۰ میلی لیتر عرق برای جزء گیری بدست آمد. عملیات جزء گیری توسط ۱۰۰ میلی لیتر حلال اتیل استات در سه تکرار انجام شد. درصد جزء آلی عرق به صورت وزنی/حجمی (گرم بر ۱۰۰ میلی لیتر عرق) محاسبه شد. آنالیز کمی و کیفی اسانس و جزء آلی عرق توسط دستگاه کروماتوگرافی گازی (GC-FID) و دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف سنج جرمی (GC-MS) انجام شد. نتایج: براساس نتایج، میزان اسانس به ترتیب ۰.۱۵، ۰.۱۱، ۰.۳۷، ۰.۱ و ۰.۱۲ درصد وزنی/وزنی برای GN، DL، RZ، BO و RA به دست آمد. ترکیب های اصلی اسانس ۶،۳،۲-تری متیل بنزالدئید (۱۸.۸، ۱۶.۸ و ۱۲.۳ درصد)، سسکوئی سینئول (۳۱.۳، ۲۸.۸ و ۴۰.۵ درصد) و بتا-بیسابولنال (۹.۲، ۱۳.۸ و ۷.۳ درصد)، به ترتیب برای GN، DL و RZ شناسایی شد. همچنین ترکیب های اصلی اسانس ترانس-کاریوفیلن (۳/۲۰ و ۵/۲۶ درصد)، بتا-بیسابولن (۷.۴ و ۹.۸ درصد)، بتا-سسکوئی فلاندرن (۳۰.۱ و ۲۰.۲ درصد) و سیس-فالکارینول (۱۶.۶ و ۲۳.۲ درصد) به ترتیب در RA و BO بود. بازده اسانس در فرکشن های Of-GN، Of-DL، Of-RZ، Of-BO و Of-RA به ترتیب ۰.۰۳۱، ۰.۰۱۲، ۰.۰۲۳، ۰.۰۲۴ و ۰.۰۰۸ گرم در ۱۰۰ میلی لیتر آب حاصل از اسانس گیری تعیین شد. ترکیب های عمده شناسایی شده از این جزء ها شامل ۶،۳،۲-تری متیل بنزالدئید (۴۵.۵، ۳۰.۲ و ۲۲.۹ درصد)، سسکوئی سینئول (۱۲، ۸.۱ و ۱۴.۶ درصد)، ۳-متیل-۲(h۵)-فورانون (۹.۱، ۱۲.۴ و ۱۷.۸ درصد) و پارا-وینیل گوایاکول (۱۱.۴، ۱۴.۶ و ۱۲.۳ درصد) به ترتیب برای Of-GN، Of-DL و Of-RZ بود. اما ۳-متیل-۲(h۵)-فورانون (۶.۷ و ۲۱.۸ درصد)، ترانس-بتا-اوسیمن (۷.۸ و ۱۶.۸ درصد)، پارا-وینیل گوایاکول (۱۵.۲ و ۱۱.۶ درصد) و کاریوفیلن اکسید (۲۳.۷ و ۱۴.۸ درصد) به ترتیب برای Of-RA و Of-BO بودند. نتیجه گیری: بعد از شناسایی ترکیب های فرار محلول و نامحلول در آب، به ارتباط این ترکیب ها تا حد بالایی پی برده شد. در جزء آلی از عرق هر دو گونه ترکیب پارا-وینیل گوایاکول و ۳-متیل-۲(h۵)-فورانون به عنوان ترکیب های اصلی شناسایی شدند که در اسانس این دو گونه مشاهده نشدند. همچنین ترکیب ۶،۳،۲-تری متیل بنزالدئید در اسانس و جزء آلی مربوط به هر دو گونه مشاهده شد، اما مقدار آن در گونه E. billardieri به مراتب بیشتر از E. caucasicum بود. همچنین ترکیب ۴،۳،۲-تری متیل بنزالدئید در اسانس و جزء آلی عرق گونه E. caucasicum مشاهده شد، اما فقط در اسانس گونه E. billardieri مشاهده گردید.

کلیدواژه ها:

توده های بوقناق ، ترکیب های فرار ، GC/MS ، زول ، عرق گیری