ارزیابی مرتع کاری گونه قره داغ (Nitraria schoberi ) برای مقابله با بیابان زدایی در حاشیه غربی دریاچه ارومیه با استفاده از شاخص چندکارکردی اکوسیستم

سابقه و هدفشاخص های مختلفی برای بررسی اثربخشی پروژه های مقابله با بیابان زایی استفاده می شود. یکی از شاخص های همه جانبه و جدید، «شاخص چندکارکردی اکوسیستم» است. چندکارکردی اکوسیستم بر این واقعیت تاکید دارد که اکوسیستم ها عملکردهای متعددی را به طور همزمان ارائه می دهند و مطالعه همه جانبه آنها نسبت به مطالعه منفرد آنها مزیت بالایی دارد. این شاخص نشان دهنده توانایی کلی هر سایت اکولوژیک برای حفظ سطوح بالایی از فرایندهای اکوسیستمی متعدد به طور همزمان است. به طوری که هرچه مقدار عددی این شاخص بیشتر باشد، تداعی کننده آن است که عملیات مبارزه با بیابان زایی با کاشت گونه های مختلف گیاهی، نقش افزایشی بر عملکرد اکوسیستم داشته است. این پژوهش، شاخص مذکور را با هدف بررسی اثربخشی پروژه های مقابله با بیابان زایی در نواحی مختلف اکولوژیک حاشیه غربی دریاچه ارومیه در امتداد گرادیان شوری خاک، ارائه نمود.مواد و روش هاابتدا، ۱۲ سایت در سه ناحیه اکولوژیک در امتداد گرادیان شوری به طول ۱۵۰۰ متر در نظر گرفته شد. آنگاه در هر سایت بر روی یک ترانسکت ۱۵۰ متری، ۱۵ پلات دو مترمربعی مشبک با فاصله ۱۰ متر مستقر گردید و پوشش تاجی و بیوماس هوایی گیاهان زیرآشکوب، در آنها اندازه گیری شد. همچنین در امتداد هر ترانسکت، ۱۵ پایه گونه قره داغ (Nitraria schoberi) که از سال ۱۳۹۲ برای عملیات مقابله با بیابان زدایی، در شبکه های ۱۰ مترمربعی کاشته شده بودند، انتخاب و صفات گیاهی آنها به عنوان ویژگی های اکوسیستم اندازه گیری گردید. نمونه های خاک نیز در امتداد هر ترانسکت، از نقاط ابتدایی، وسط و انتهای هریک از ترانسکت ها، از عمق ۲۰ سانتی متری، به منظور بررسی ارتباط پراکنش پوشش گیاهی زیرآشکوب و صفات گیاهی پایه های قره داغ با خصوصیات خاک، برداشت شد. در ادامه، برای بررسی ارتباط صفات گیاهی قره داغ و شاخص های پوشش گیاهی زیرآشکوب با ویژگی های رویشگاه و توزیع سایت ها در فضای پارامترهای خاک، از آنالیز افزونگی (RDA) استفاده شد. سپس، به منظور محاسبه شاخص چندکارکردی اکوسیستم، داده های ویژگی های اکولوژیک سایت ها، از لحاظ تمامی متغیرها، نرمال سازی شدند و نمرات استانداردشده، برای محاسبه شاخص چندکارکردی، یکپارچه سازی و میانگین گیری شد. بعد از محاسبه شاخص چند کارکردی برای هریک از سایت ها، همبستگی آن با ویژگی های خاک آزمون شد و ویژگی های اثرگذار بر مقدار شاخص چندکارکردی، معرفی گردید. مقدار شاخص مذکور در نواحی مختلف اکولوژیک نیز مورد مقایسه قرار گرفت و ناحیه اکولوژیک برتر از لحاظ شاخص چندکارکردی، معرفی شد.نتایجبر مبنای نتایج، مقادیر صفات گیاهی پایه های قره داغ، در امتداد گرادیان شوری، از ناحیه اول (فاصله دورتر از کانون شوری) به ناحیه سوم (فاصله نزدیک به کانون شوری) افزایش پیدا می کند ولی درصد خشکیدگی پایه ها و مقادیر مشخصه های پوشش گیاهی زیرآشکوب و طبقه وضعیت مرتع، در ناحیه اول نسبت به ناحیه سوم، بیشتر است. درنتیجه، اندازه شاخص چندکارکردی اکوسیستم که مبتنی بر اندازه صفات گیاهی است، از ناحیه اول به ناحیه سوم، بیشتر می شود. با نزدیک شدن به کانون شوری، مقادیر Sand، Mg و Ca افزایش می یابد و در مقابل، مقادیر Clay، N، OM و Silt افزایش می یابد. وزن مخصوص ظاهری (BD) و بیکربنات (HCO۳-) نیز نقش معنی داری در تفکیک سایت ها از همدیگر در امتداد گرادیان شوری نداشتند. در این رابطه، شاخص چندکارکردی اکوسیستم، بیشترین همبستگی مثبت را با درصد شن، سدیم، نسبت جذب سدیم و درصد سدیم تبادلی دارد. این ویژگی ها، ارتباط مستقیم با نیازهای اکولوژیک گونه قره داغ دارند. از این رو، گونه قره داغ در ناحیه سوم اکولوژیک که خاک حالت شنی و سبک دارد، رشد بهتری داشته است. شاخص مذکور، بیشترین همبستگی منفی را با درصد سیلت، کربن آلی و فسفر قابل جذب دارد. بنابراین، در ناحیه اول و دوم اکولوژیک که خاک حالت رسی و سنگین دارد، گونه قره داغ رشد موفق نداشته و اندازه صفات گیاهی آن، کمتر است. در نتیجه مقدار شاخص چندکارکری نیز نسبت به ناحیه سوم اکولوژیک، کمتر می باشد.نتیجه گیریتوانایی سایت های اکولوژیک برای حفظ سطوح بالایی از فرایندهای اکوسیستمی، در نتیجه عملیات مقابله با بیابان زایی، یکسان نیست. مقدار عددی شاخص چندکارکردی اکوسیستم، تداعی کننده آن است که عملیات مقابله با بیابان زایی توسط کاشت گونه قره داغ در حاشیه غربی دریاچه ارومیه، در ناحیه سوم اکولوژیک (فاصله نزدیک به کانون شوری یا دریاچه که خاک حالت شنی و سبک دارد)، نقش بیشتری بر افزایش عملکرد اکوسیستم داشته است ولی این نقش در نواحی اول و دوم (فاصله دورتر از کانون شوری که خاک حالت رسی و سنگین دارد)، کمتر می باشد.

کلیدواژه ها:

بیابان زایی ، شاخص چندکارکردی اکوسیستم ، صفات گیاهی ، گرادیان شوری ، ویژگی های خاک