تدوین الگوی پارادایمی بهره برداری پایدار از منابع آب در مناطق بیابانی با تاکید بر عوامل موثر بر به کارگیری دانش بومی

سابقه و هدف آب به عنوان یکی از عوامل اساسی در حفظ پایداری سرزمین های خشک و بیابانی شناخته می شود. در این زیست بوم های حساس، مدیریت پایدار منابع آبی مستلزم اتخاذ سیاست هایی متناسب با شرایط بومی و مشارکت فعال جوامع محلی است. با این حال، دانش بومی که بر پایه تجربیات زیسته و سازوکارهای مبتنی بر طبیعت شکل گرفته، اغلب در فرایندهای رسمی برنامه ریزی توسعه نادیده گرفته می شود. هدف این پژوهش، شناسایی و تبیین ساختار و ابعاد دانش بومی مرتبط با مدیریت منابع آب در شهرستان شاهرود است؛ منطقه ای که با چالش های زیست محیطی مانند شوری آب و خاک، کاهش میزان بارش و فرونشست زمین مواجه است.مواد و روش ها این مطالعه به روش کیفی و مبتنی بر نظریه داده بنیاد به شیوه اشتراوس و کوربین انجام شد. جامعه پژوهش شامل خبرگان محلی، کشاورزان با تجربه و متخصصان حوزه منابع طبیعی و محیط زیست بود که با نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و در ۲۵ جلسه تا رسیدن به اشباع نظری گردآوری شدند. تحلیل داده ها طی مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام شد تا الگوی مفهومی دانش بومی مدیریت پایدار منابع آب استخراج شود.یافته ها نتایج پژوهش بیانگر آن است که پدیده محوری «هم افزایی و تلفیق دانش بومی و دانش نوین» زیربنایی اساسی برای مدیریت پایدار منابع آب در شهرستان شاهرود فراهم می کند. تعهد و خودآگاهی جوامع محلی نسبت به میزان و تخصیص منابع آبی، همراه با دانش چندنسلی در حوزه منابع آب، بستر مستحکمی برای حفاظت از این منابع ایجاد کرده است. اگرچه چالش هایی مانند مهاجرت جوانان و ورود فناوری های نوین برخی از روش های سنتی را تحت تاثیر قرار داده است. دانش بومی شامل درک عمیق از الگوهای بارش و خشکسالی، همچنان به عنوان سرمایه ای ارزشمند و تاثیرگذار باقی مانده است. ساختارهای اجتماعی محلی از قبیل توافقات عرفی در توزیع عادلانه آب و نظام های نوبت دهی، نقش مهمی در توزیع منصفانه منابع ایفا می کنند. نهادهای دولتی و سازمان های محلی با سرمایه گذاری در احیای قنات ها، توسعه زیرساخت ها و ارتقاء توانمندی سیاست گذاران، در تقویت این دانش و مدیریت منابع نقشی کلیدی دارند. تلفیق دانش بومی و دانش نوین از طریق راهبردهای مشارکتی، آموزش مستمر و بهره برداری هوشمندانه، ضمن افزایش بهره وری و حفظ تعادل اکولوژیکی، انسجام اجتماعی و ماندگاری جمعیت روستایی را تقویت و زمینه توسعه پایدار را فراهم می نماید. موفقیت در مدیریت منابع آب شهرستان شاهرود مستلزم رویکردی جامع است که شرایط علی، زمینه ای و مداخله گر را در کنار ظرفیت های دانش بومی و حمایت نهادی به هم پیوند می دهد.نتیجه گیرییافته های پژوهش نشان می دهد که نظام دانش بومی در مناطق بیابانی شهرستان شاهرود نه تنها منبعی غنی از دانش تجربی بلکه چارچوبی کارآمد برای حکمرانی بومی منابع آب است. مولفه هایی مانند تجربه گرایی زیست محیطی، استمرار سنت های مدیریتی و ارزش محوری در بهره برداری، بسترهای موثری برای طراحی سیاست های مشارکتی و توسعه پایدار در حوزه مدیریت منابع آب به شمار می آیند.

کلیدواژه ها:

الگوی پارادایمی ، توسعه پایدار ، نظریه داده بنیاد ، دانش بومی