نقد کارآمدی مجازات های جایگزین حبس در سیاست جنایی جدید ایران

بحران حبس زدگی و پیامدهای آن بر تراکم زندان ها و ناکارآمدی سیاست کیفری سنتی در ایران، قانونگذار را در دهه اخیر به سمت تدوین رویکرد تعدیلی سوق داده است. تصویب قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ و نهادینه سازی مجازات های جایگزین حبس را می توان مهم ترین نمود این تحول دانست. مسئله اصلی مقاله حاضر، بررسی میزان کارآمدی این جایگزین ها در تحقق اهداف اعلامی قانونگذار و سنجش فاصله میان نص قانونی و واقعیت اجرایی است. هدف پژوهش تحلیل انتقادی تجربه حبس زدایی در قالب سیاست جنایی جدید ایران بر پایه سه شاخص تناسب، بازدارندگی و اصلاح پذیری است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر بررسی مستندات تقنینی، یافته های پژوهشگاه قوه قضاییه و داده های آماری استفاده از جایگزین ها در دوره ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲ است.یافته ها بیانگر این است که اگرچه سهم مجازات های جایگزین در احکام قضایی افزایش یافته، اما تاثیر آن بر کاهش واقعی جمعیت کیفری محدود بوده است. اجرای نادرست و فقدان زیرساخت های نهادی، ضعف نظارت الکترونیکی و خدمات عمومی سازمان یافته، و نبود باور نهادی نزد قضات از موانع اصلی کارآمدسازی این سیاست است. آمار رسمی حاکی از کاهش نسبی نرخ تکرار جرم در میان استفاده کنندگان از مجازات های جایگزین است، ولی این دستاورد با تضعیف بازدارندگی عمومی و کاهش اقتدار کیفری همراه بوده است. در نتیجه، مجازات های جایگزین در ایران بیش از آن که به عدالت ترمیمی منجر شوند، به تخفیف شکلی کیفر انجامیده اند.بر اساس این ارزیابی، سیاست جنایی کنونی، سیاستی در مرحله گذار است که علی رغم نیت اصلاح گرایانه، به دلیل ضعف ساختاری و نهادی، هنوز از تحقق کامل اهداف خود فاصله دارد. پیشنهادهای اصلاحی چون بازنگری در معیارهای انتخاب مجازات، توسعه نظارت الکترونیکی، آموزش قضات، ایجاد بانک اطلاعات ملی و هماهنگی با اسناد حبس زدایی ۱۴۰۲ توانسته است از بعد نظری به مسیر اصلاح و تثبیت این سیاست را فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

مجازات های جایگزین حبس ، سیاست جنایی جدید ایران ، قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ ، کارآمدی کیفری ، حبس زدایی.