بازاندیشی در مفهوم تقصیر جزایی: از مسولیت اخلاقی تا مسولیت قانونی

پژوهش حاضر با عنوان بازاندیشی در مفهوم تقصیر جزایی؛ از مسولیت اخلاقی تا مسولیت قانونی به تحلیل سیر تحول تقصیر از خاستگاه اخلاقی و فلسفی آن تا تبلور قانونی و عینی در نظام حقوق جزا پرداخته است. مسئله اصلی تحقیق آن است که چگونه مفهومی که در آغاز ماهیتی درونی، وجدانی و اخلاقی داشت، در فرآیند گذار معرفتی و حقوقی به معیاری ساختاری و سنجش پذیر در قانون تبدیل شد. هدف پژوهش تبیین چگونگی این دگرگونی هستی شناختی و معرفت شناختی و بازنمایی مرزهای نوین تقصیر به عنوان اساس انتساب مسولیت کیفری است. روش مطالعه توصیفی تحلیلی بوده و با بهره گیری از منابع فلسفی و حقوقی کلاسیک و معاصر، تحول مفهومی تقصیر در سه سطح اخلاقی، قانونی و نهادی مورد بررسی قرار گرفته است.نتایج نشان داده است که تقصیر در ابتدا بر مبنای معیارهای اخلاقی، نیت و اراده آزاد انسان تفسیر شده و مسولیت کیفری در نسبت با گناه و آگاهی اخلاقی شکل گرفته است. با ظهور اثبات گرایی حقوقی و عقلانیت قانونی، داوری اخلاقی جای خود را به ضوابط عینی و قانونی داد و ارکان تقصیر به عناصر قابل احراز چون آگاهی، اراده و پیش بینی پذیری رفتار منظم گردید. همچنین نقش نهادهای آیینی و قضایی در تکوین معنای عملی تقصیر نشان داده است که قاضی و عرف قضایی در گذار از ذهنیت به عینیت نقش تعیین کننده داشته اند. در نهایت، تقصیر در اندیشه کیفری جدید نه صرفا یکی از عناصر جرم، بلکه معیاری برای سنجش عدالت کیفری است؛ معیاری که بر تناسب میان اراده، خطر اجتماعی و مجازات استوار است. بر این اساس، دگرگونی تقصیر از اخلاق به قانون، بیانگر حرکت حقوق کیفری از وجدان فردی به عقلانیت اجتماعی و از واکنش اخلاقی به پاسخ گویی عقلانی در برابر قانون است.

کلیدواژه ها:

تقصیر جزایی ، مسولیت اخلاقی ، مسولیت قانونی ، اراده ، قصد ، عدالت کیفری.