جامعه شناسی متاورس : بررسی شکل گیری هویت های چندگانه و دگرگونی روابط اجتماعی در فضاهای مجازی غوطه ور

هدف : این پژوهش با هدف تحلیل ابعاد جامعه شناختی پدیده متاورس، به ویژه فرآیندهای شکل گیری هویت و دگرگونی روابط اجتماعی در این فضاهای مجازی غوطه ور، و بررسی پیامدهای آن برای ساختارهای اجتماعی آینده انجام شده است. روش : این مطالعه با استفاده از روش مرور نظام مند ادبیات علمی و با جستجو در پایگاه های داده معتبر (بازه زمانی ۲۰۱۴-۲۰۲۵) انجام شد. پس از غربالگری، ۱۳ مقاله معتبر داوری شده که بر داده های تجربی در حوزه جامعه شناسی دیجیتال تمرکز داشتند، انتخاب و با استفاده از تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفتند. یافته های کلیدی : ۱. هویت چندگانه و سیال : کاربران در متاورس تمایل به ایجاد چندین آواتار متمایز (به طور متوسط ۳ آواتار) نشان می دهند. این هویت های چندگانه دارای تاثیر دوسویه اند : از یک سو می توانند به «توسعه خود» و افزایش عزت نفس کمک کنند و از سوی دیگر، در صورت عدم یکپارچگی، خطر «گسستگی هویتی» و آسیب به سلامت روان را به همراه دارند. نشانه هایی مانند صدا به عنوان لنگرگاهی برای تشخیص هویت واقعی عمل می کنند.۲. روابط اجتماعی دوسویه : اگرچه متاورس می تواند «حضور اجتماعی» قوی، تعاملات حمایتی و کاهش احساس تنهایی (به ویژه برای افراد دارای محدودیت در دنیای فیزیکی) را فراهم کند، اما روابط شکل گرفته در آن عموما از پایداری و رضایت کمتری نسبت به روابط حضوری برخوردارند. دلیل این امر می تواند پتانسیل محدودتر فعالیت های مشترک مجازی برای «توسعه خود» باشد.۳. شکل گیری نابرابری های نوین : اقتصاد مبتنی بر بلاک چین و دارایی های دیجیتال کمیاب (مانند NFTها) در حال ایجاد اشکال جدیدی از نابرابری و طبقه بندی اجتماعی است. این نظام اقتصادی، شکاف دیجیتال را تعمیق بخشیده و ثروت و قدرت را در دست سرمایه گذاران اولیه و بزرگ متمرکز می کند و نابرابری های دنیای واقعی را بازتولید می نماید. ۴. ساختارهای قدرت و مشارکت : متاورس با وجود پتانسیل ایجاد فضاهای دموکراتیک و کنشگری مدنی (مانند DAOها)، در معرض خطر بازتولید ساختارهای قدرت موجود، انحصار شرکت های فناوری، و ظهور پول سالاری دیجیتال در نظام های حکمرانی است. نتیجه گیری : متاورس به عنوان یک «ساخت اجتماعی» پیچیده، فرصت ها و تهدیدهای اجتماعی همزمانی ایجاد می کند. آینده آن به طراحان، سیاست گذاران و کاربران بستگی دارد. برای هدایت این پدیده به سمت پیامدها مثبت، طراحی مبتنی بر ارزش، سواد دیجیتال انتقادی، چارچوب های حکمرانی شفاف و تحقیقات طولی و میان فرهنگی ضروری است.

کلیدواژه ها:

متاورس ، هویت چندگانه ، روابط اجتماعی مجازی ، نابرابری دیجیتال ، حضور اجتماعی